Paars wil rekening nu wel betalen

Een volstrekt eigen beslissing noemde Kok gisteren zijn beslissing om het ontslag van zijn kabinet aan te bieden. Bij zijn regie passen echter vraagtekens.

De bekendmaking door minister-president Wim Kok van het aftreden van zijn voltallige kabinet gistermiddag in de Tweede Kamer, een maand voor de verkiezingen, was een dramatisch gebaar. Kok trok na bijna zeven jaar de consequenties voor het falen van de politiek bij de val van Srebrenica. Wie verwacht had dat de stemming in het parlement ernstig en gedragen zou zijn het grootste deel van de Tweede Kamer was immers ook medeverantwoordelijk voor het debacle kwam voor een verrassing te staan. Er was gistermiddag geen spoor van treurnis, verbittering of schaamte in de volksvertegenwoordiging. Eerder was de stemming opgetogen, alsof men collectief opgelucht was. De vraag waarom het kabinet niet zes jaar eerder tot deze slotsom kwam, laat zich makkelijker stellen dan beantwoorden. Paars leek in 1995, het tweede levensjaar van wat toen nog een politiek experiment was tussen liberalen en sociaal-democraten, er nog niet aan toe om de rekening te betalen voor de mislukte vredesmissie die beschouwd werd als een erfenis van het derde kabinet-Lubbers. En nu is Paars, aan het eind van zijn levenscyclus, daar kennelijk wel aan toe.

Het was het tegendeel van een makkelijk besluit geweest, zei Kok gistermiddag tot de Tweede Kamer. Op een persconferentie daarna zei hij dat het besluit om het tweede paarse kabinet te laten vallen ,,buitengewoon ingrijpend en moeilijk'' voor hemzelf was geweest. ,,Niet omdat ik geen beslisser zou zijn, maar ingegeven door de ingewikkelde consequenties van dat besluit.''

Kok zei dat ,,het proces van afwegen'' bij hem het afgelopen weekeinde was doorgegaan. Hij heeft het vorige week gepresenteerde rapport van het Nederlandse Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) over de val van de moslimenclave Srebrenica in 1995 en de rol daarbij van Dutchbat ,,bestudeerd''. En heel ,,grondig nagedacht''. Zo was zijn besluit ,,gerijpt''. Hij moest ,,op een zichtbare manier verantwoordelijkheid nemen tegenover de slachtoffers en nabestaanden van Srebrenica''. De meeste politieke partijen leken Koks argumenten voor zijn besluit gisteren te accepteren.

Maar de vraag laat zich niettemin stellen waarom Koks opstelling nu zo anders is dan vorige week woensdag. Toen verklaarde hij vechtlustig dat ,,hij naar eer en geweten'' had gehandeld, dat hij ,,stond voor wat hij heeft gedaan''. [Vervolg ANALYSE: pagina 3]

ANALYSE

Kok: rationeel besluit, emotionele gevolgen

[Vervolg van pagina 1] Hij zou verantwoording gaan afleggen tijdens een debat met de Tweede Kamer. Toen hem gisteren werd gevraagd waarom hij dat nu niet meer wil, betoogde Kok dat er een verschil is tussen verantwoording afleggen en verantwoordelijkheid nemen. ,,Als het gaat om het eerste kan ik iedereen recht in de ogen kijken.'' Maar bij het nemen van verantwoordelijkheid gaat het volgens hem om ,,een zelfstandig afweegmoment''. ,,Het is de vraag beantwoorden of politieke functionarissen functioneel aanspreekbaar zijn.'' Tegen de Kamer zei hij bovendien: ,,Het gaat niet om de vraag of er wel of geen vertrouwen in het kabinet bestaat.'' Daarom had het kabinet ,,zijn beslissing niet afhankelijk willen stellen van de uitkomst van een debat in de Kamer''. Waarmee Kok eigenlijk zegt dat hij wilde voorkomen dat hij niet zou kunnen aftreden voor het geval het oordeel van de Kamer over het optreden van het kabinet inzake Srebrenica positief zou zijn geweest.

Het NIOD-rapport concludeerde onder meer dat Kok's regie destijds gebrekkig was geweest. Maar dat was niet de aanleiding tot Kok's besluit. Ook niet dat het kabinet bezig was in elkaar te storten: de ministers Pronk (PvdA), VROM) en De Grave (VVD, Defensie) maakten de afgelopen week aanstalten om naar aanleiding van het rapport af te treden. Maar ook dát had geen rol gespeeld bij zijn afweging. Pronk was slechts ,,een zijlicht'' geweest, ,,een complicatie''. Pronk trok twee weken geleden al in de actualiteitenrubriek NOVA de conclusie dat ,,de politiek heeft gefaald'' naar aanleiding van een rapport over de val van Srebrenica van het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV). Zijn aftreden werd in Den Haag als gevolg hiervan als onafwendbaar beschouwd. Toen Kok gisteren werd gevraagd of Pronk met zijn actie hem niet de mogelijkheid van een eigen beslissing had ontnomen antwoordde hij: ,,De schijn is tegen mij, dat ik in diens voetspoor heb gehandeld, maar mensen die mij beter kennen, weten dat het een 100 procent integere, eigen, persoonlijke afweging is.''

Dat Kok persoonlijk tobde met het dossier Srebrenica werd door zijn entourage naar buiten gebracht met het verhaal dat de premier in tranen was uitgebarsen tijdens een bewindspersonenoverleg na Pronks uilatingen twee weken geleden. Vorige week liet Kok bij zijn eerste reactie op het NIOD-rapport doorschemeren dat het tranen van woede waren geweest, omdat hij vond dat hij niet in het openbaar kon reageren op Pronks woorden voordat het rapport er lag. Gisteren zei hij dat zijn beslissing om af te treden ,,niet emotioneel'' was. ,,Het was een rationeel besluit met emotionele gevolgen.''

Formeel heeft Kok gisteren aan het kabinet meegedeeld dat hij aftrad, waarna zijn kabinet volgde onder het motto `zonder Kok geen kabinet-Kok'. Behalve dat dit zijn persoonlijke beslissing was, lijkt het er niettemin op dat de val van dit kabinet echter ook door andere oorzaken, zoals het optreden van Pronk, onafwendbaar was geworden. Maar er is Kok, en de PvdA, veel aan gelegen om het formele beeld overeind te houden: hij en niemand anders heeft de verantwoordelijkheid genomen. De vraag is nu of de kiezer, die gefrusteerd is door politici die maar aan het pluche blijven plakken, dit volgende maand zal belonen.