Ex-koning moet eenheid brengen

Afghanistan bereidt zich voor op de terugkeer, morgen, van ex-koning Zahir Shah. De man die de afgelopen 29 jaar in ballingschap leefde wordt gezien als een figuur die eenheid kan brengen.

,,Ik ben niet bang voor een aanslag op mijn leven. Wat gebeurt, gebeurt. Niemand kan dat veranderen.'' Mohammed Zahir Shah, ooit koning van Afghanistan, sprak zich kortgeleden zonder reserves uit over de terugkeer naar zijn vaderland.

De inspanningen van de Afghaanse autoriteiten staan in schril contrast met de nonchalante berusting bij de 87-jarige monarch. Zij willen tot het uiterste gaan om te voorkomen dat de ex-koning wel iets overkomt. Zahir Shah zal na 29 jaar ballingschap vanavond of morgen vanuit een angstvallig geheim gehouden richting het Afghaanse luchtruim binnenvliegen in een Italiaans militair toestel dat een potentiële raketaanval kan afslaan. Zo'n duizend militairen zullen Zahir begeleiden van een nog onbekend vliegveld bij Kabul naar zijn nieuwe woning. Zeker honderdvijftig politiemensen en militairen zijn de afgelopen weken door Europese VN-soldaten voorbereid op mogelijke aanslagen op de residentie van de ex-koning. Drie straten in de omgeving van de gefortificeerde villa zijn afgezet met prikkeldraad, betonnen afzettingen en pantservoertuigen.

De veiligheidsmaatregelen lijken wel erg streng voor een hoogbejaarde man van wie gehoopt wordt dat hij vrede, stabiliteit en eenheid zal brengen, maar ze zijn niet voor niets genomen. Aanvankelijk zou Zahir Shah vorige maand al zijn teruggekeerd naar Afghanistan, maar zijn vlucht uit Italië werd op het allerlaatste moment uitgesteld na berichten over een mogelijke aanslag op zijn leven. Volgens Amerikaanse en Italiaanse bronnen ging het daarbij om raketaanval op zijn vliegtuig.

De zorgen om de veiligheid van Zahir Shah zijn tekenend voor de onoverzichtelijke, gespannen situatie die nog altijd heerst in Afghanistan, ruim zes maanden nadat de val van het Talibaan-bewind in gang werd gezet door de Amerikaanse aanvallen op de strijders van de Talibaan en de terreurgroep van Osama bin Laden, Al-Qaeda.

Zahir Shah is een Afghaan van Pathaanse afkomst, dezelfde stammengroep als waaruit de Talibaan voortkwamen. Met de Talibaan heeft Zahir Shah nooit te maken gehad, maar de Pathanen vormen ook de grootste van de vele bevolkingsgroepen waaruit de Afghaanse samenleving is opgebouwd. Hardliners binnen de Tadzjiekse bevolkingsgroep voelen niets voor de terugkeer van de Pathanen, omdat zij tijdens de oorlog in het veilige buitenland verbleven, terwijl veel Tadzjieken doorvochten.

Hoewel zijn 40-jarige heerschappij, vanaf de moord op zijn vader in 1933 tot de paleiscoup van zijn neef Daoud Khan, in 1973, te boek staat als een schaarse episode van relatieve voorspoed en welvaart, kan Zahir in de ogen van de Tadzjieken en de andere minderheden een Pathaanse overheersing bewerkstelligen. Hoewel hij altijd gesteld heeft dat hij er voor alle Afghaanse bevolkingsgroepen is, vrezen de Tadzjieken dat zij hun huidige macht moeten opgeven.

Op verschillende plaatsen in het land proberen volgens waarnemers lokale Tadzjiekse en Pathaanse krijgsheren hun macht uit te breiden, wat in sommige gevallen leidt tot vuurgevechten of raketaanvallen. Ook leden van de Talibaan en Al-Qaeda blijven in de bergen actief. Nieuw is de wederopstanding van een aantal anti-regeringsgroepen die loyaal zijn aan Gulbuddin Hekmatyar, een krijgsheer die in de jaren negentig bijdroeg aan de verwoesting van Kabul, en die daarna in Iran leefde.

In het huidige politieke bestel hebben vooral de Tadzjieken, na de Pathanen de grootste etnische groepering in Afghanistan, veel te verliezen omdat zij het meest profiteerden van de val van de Talibaan in december. Zij beheersen het machtscentrum in Kabul en zijn de baas op de belangrijke ministeries van Buitenlandse Zaken, Binnenlandse Zaken en Defensie. Uit waarnemingen van hulporganisaties en westerse media is gebleken dat Tadzjiekse leiders op verschillende plaatsen vertegenwoordigers van Pathaanse stammen proberen uit te sluiten van de loya jirga, de traditionele nationale vergadering van stamoudsten, religieuze en bestuurlijke leiders die in juni een nieuwe Afghaanse overgangsregering moet kiezen.

De incidenten die zich sinds de installatie van de regering van Karzai in december hebben voorgedaan, bevestigen dat binnen die regering, een hele waaier van etnische vertegenwoordigers, nog steeds een machtsstrijd gaande is. De vraag is oud-koning Zahir Shah opgewassen is tegen dat sluimerende krachtenspel in en rondom Kabul, en vervolgens of hij geen onderdeel zal worden van die strijd tussen de Pathanen, Oezbeken, Tadzjieken en Hazara's.

Zahir werd sinds de val van de Talibaan gezien als een figuur die de rivaliserende groepen in Afghanistan nader tot elkaar kon krijgen, maar onbekend is of hij die algemene steun ook daadwerkelijk geniet nu de echte machtsverdeling in Afghanistan op het spel staat. Na jaren van burgeroorlogen, verraad, bedrog en strijd is de basis onder de overgangsregering nog altijd uiterst wankel.

Veel zal afhangen van de aanloop naar de loya jirga, waarvoor deze week in verschillende plattelandsdistricten de selectie van de afgevaardigden begon. De eerste tekenen waren de afgelopen dagen weinig bemoedigend. Volgens westerse diplomaten in de regio proberen troepen loyaal aan generaal Mohammed Fahim, de Tadzjiekse minister van Defensie op wie onlangs ook een mislukte aanslag werd gepleegd, rivaliserende groepen te intimideren om hen uit de nationale vergadering te houden. Volgens de mensenrechtengroepering Human Rights Watch hebben milities de afgelopen weken aanvallen uitgevoerd op Pathaanse enclaves in het noorden van het land. Bij een massale militaire operatie werden twee weken geleden in Kabul enkele honderden mensen – overwegend Pathanen – gearresteerd omdat zij terroristische aanslagen zouden voorbereiden. Ook hier zou vooral zijn geprobeerd om potentiële leden van de loya jirga af te schrikken.

Zodra Zahir Shah voet zet op Afghaanse bodem, kan hij aan de slag. In de jaren van de sovjet-bezetting en de daaropvolgende burgeroorlogen leefde hij in een buitenwijk van Rome, waar hij zich volledig kon wijden aan zijn grootste hobby – aardbeien kweken. Plannen om terug te keren naar zijn vaderland had hij niet, totdat de Amerikanen eind vorig jaar kwamen. Maar ook voordat hij werd afgezet stond hij al niet bekend als een daadkrachtig leider. Duidelijk is dat Zahir Shah vooral afhankelijk zal zijn van de goede wil bij de etnische groeperingen. Een terugkeer van de monarchie is voor hem een gepasseerd station. ,,Ik kom terug om mijn land te dienen'', zei hij onlangs in de Italiaanse media. ,,Niet om een machtspositie in te nemen.''

Toch hebben veel Afghanen hoop dat Zahir Shah een symbolische rol zal kunnen spelen, zoals bij de opening van de loya jirga, medio juni. ,,Het nieuwe Afghanistan verwelkomt al zijn zonen, inclusief zijn voormalige koning, een vaderfiguur, een symbool van eenheid'', zei premier Hamid Karzai gisteren in Rome, waar hij Zahir Shah persoonlijk ging ophalen.