Wim Kok: consensusbouwer

Zijn emotionele moment over zijn verantwoordelijkheid voor Srebrenica had hij twee weken geleden al gehad, na de presentatie van het IKV-rapport. Gisteravond was het voor premier Wim Kok alleen nog maar een ,,onderkoelde taxatie', in de woorden van een prominent lid van de PvdA-fractie in de Tweede Kamer vanmorgen. Zijn tweede kabinet zou het einde van de volgende dag niet halen, concludeerde hij, nadat duidelijk was geworden dat zowel minister Pronk (Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer) als De Grave (Defensie) hadden besloten af te treden in de nasleep van het NIOD-rapport over Srebrenica.

In deze cascade van individuele beslissingen rest Kok maar één optie: zelf het voortouw nemen en het ontslag van het hele kabinet indienen. De regie waarvan hem wel wordt verweten dat hij die in het kabinet in inhoudelijke aangelegenheden te weinig voerde, zeker in het `dossier Srebrenica', zal hem bij zijn politieke einde niet ontgaan.

Kok had het de afgelopen weken meermalen laten blijken en ook in de Tweede Kamer gezegd: niemand zou hem zijn morele worsteling met de politieke verantwoordelijk voor de val van Srebrenica ontnemen. Dat was vrijdag ook nog eens gebleken in de Trêveszaal, tijdens het eerste kabinetsberaad over het NIOD-rapport over Srebrenica. Net als Pronk, maar minder emotioneel hield hij daar volgens aanwezigen een nadrukkelijk ,,persoonlijk gekleurd verhaal' over de val van de enclave in 1995.

Srebrenica was de zwartste bladzijde in de politieke loopbaan van Kok, die hij bovendien vanaf het begin zelf meekleurde. Hij maakte als vice-premier deel uit van het kabinet-Lubbers III, dat in 1993 besloot tot uitzending van Dutchbat naar Srebrenica. In juli 1995 ontving hij in Zagreb, onder begeleiding van feestmuziek en in gezelschap van prins Willem-Alexander, als premier van het eerste paarse kabinet, de Dutchbatsoldaten die behouden terugkeerden uit de gevallen enclave Srebrenica. ,,Ik voelde me bekocht', zei hij later in de Kamer over de feestelijke setting.

In dat zinnetje lag al de morele nederlaag besloten die Srebrenica uiteindelijk vormde voor een premier die verder vooral een reputatie opbouwde als fatsoenlijke, kundige manager van het poldermodel. Zeven van de acht jaar paars gold hij als een zeer succesrijke premier. Weinig ideologisch spektakel, goede resultaten: de overheidsfinanciën op orde, veel extra banen (1,2 miljoen), de oplossingen van lastige dilemma's als euthanasie en het homohuwelijk. Hij leidde een historische politieke combinatie van liberaal-blauw en sociaal-democratisch rood en bouwde internationale faam op als gematigd links consensusbouwer.

Ondanks zijn als nurks bekend staande humeur kreeg hij de allure van een vriendelijke staatsman, vooral nadat hij vorig jaar de weg bereidde voor het beladen huwelijk van kroonprins Willem-Alexander met de Argentijnse Máxima. Niet toevallig liet hij zich graag vergelijken met zijn sociaal-democratische voorganger uit de jaren vijftig, die als `vadertje' Drees in de herinnering leeft.

Alleen liefhebbers van scherp ideologisch, richtinggevend politiek leidersschap werden teleurgesteld. Zijn enige bevlogen toespraak in dat opzicht gold het `afschudden van ideologische veren', hetgeen hij in 1995, ,,een bevrijdende ervaring' noemde. Op dat moment was zijn successtatus nog allerminst bevestigd.

Na zijn jaren als voorzitter van de vakcentrale FNV neemt hij in 1986 aanvankelijk moeizaam het leiderschap van de PvdA over van Joop den Uyl. In 1989 lijdt de PvdA onder hem drie zetels verlies, maar vormt wel met het CDA het kabinet.

Het politieke leiderschap van Kok wordt in de partij met argwaan bekeken als hij kiest voor de zware combinatie met een plaats in het kabinet als vice-premier en minister van Financiën. Hij overwint de tegenstand in 1991 na een krachtmeting op een partijcongres over het WAO-beleid. Toch volgt in 1994 een historische verkiezingsnederlaag: ondanks twaalf zetels verlies wordt de PvdA de grootste partij en kan Kok Paars formeren.

Als Kok in augustus 2001 zijn vertrek uit de politiek aankondigt, na de verkiezingen in mei, gaan nog volop speculaties over zijn internationale toekomst.