`We houden het niet meer overeind'

Leden van het kabinet haastten zich vanochtend naar de Trêves-zaal, waar premier Kok hen verwachtte. Spanning heerste bij pers en Kamerleden. Iedereen voelde: het kabinet besluit ermee op te houden.

Opwinding en onzekerheid heersen vanmorgen bij het begin van de wekelijkse fractievergaderingen. Wat iedereen voelt maar niemand hardop durft te zeggen komt ,,met het half uur dichterbij''. ,,We houden het niet overeind, iedereen weet het'', zegt een Kamerlid. ,,Het kan nu heel snel gaan'', zegt een ander. Druk telefoonverkeer, inderhaast ingelaste bewindsliedenoverleg per fractie, zenuwachtige Kamerleden drentelen door de gangen.

Ministers keren gehaast terug van hun afspraken: Borst laat een debat in de Eerste Kamer voor wat het is, Brinkhorst spoedt zich vanuit IJmuiden, waar hij op een werkbezoek een zak aardappelen in ontvangst moest nemen, weer naar de Hofstad. Netelenbos organiseert een overhaaste terugkeer uit de Baltische staten, maar zal het einde van het kabinet misschien niet meer halen.

Om half twaalf verzamelt het grootste deel van de ploeg zich in de Trêves-zaal, op verzoek van premier Kok. Ze worden voor de deur opgewacht door een horde journalisten. Slechts een enkeling laat zich verleiden voor de draaiende camera's iets van een statement te geven. Staatssecretaris Rick van der Ploeg (PvdA) spreekt over ,,twee ministers die ernstige consequenties trekken'' en voorziet ,,een inhoudelijke discussie over het NIOD-rapport''. VVD'er Gerrit Zalm zegt dat ,,de spanning eraf is'', terwijl zijn partijgenoot Jozias van Aartsen juist van ,,een spannende dag'' rept. Frank de Grave zegt niets en loopt zonder commentaar de schuifdeuren door, Jan Pronk gaat de confrontatie met de pers niet eens meer aan en komt via een andere ingang binnen.

De boodschap is helder: na een inhoudelijke discussie over het NIOD-rapport zou het kabinet besluiten ermee op te houden. Omstreeks vier uur vanmiddag zou de premier een verklaring in de Kamer afleggen, was rond het middaguur de verwachting. Dat kan maar één ding betekenen: Kok II gaat vallen.

Niet langer werd alleen de Trêves-zaal bewaakt door de pers, maar ook het paleis van de koningin. De eenmansactie van dwarsligger Pronk de dag ervoor heeft alles en iedereen op scherp gezet. Pronk liet gisteren aan Radio 1 weten dat hij ,,zijn conclusies over het rapport'' al had getrokken. Vorige week was al duidelijk dat ook Frank de Grave (Defensie) overwoog af te treden naar aanleiding van de door het NIOD geconstateerde misleiding door de legertop. De Grave's afweging was puur staatsrechtelijk, Pronk maakte er een gewetenszaak van. Pronk, die kort na de val reeds over `genocide' sprak, kan zich niet vinden in de conclusies dat Dutchbat gedaan heeft wat het kon. De minister wil een stevige, inhoudelijke discussie. De uitlatingen van de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu leidden in het Torentje van de premier direct tot paniek. Ook de fractievoorzitters van de verschillende partijen reageren direct verontwaardigd voor de camera's. ,,Dat gekoketteer met ethische zuiverheid moet nu maar eens afgelopen zijn'', zegt een Kamerlid. Den Haag staat op zijn achterste benen, de opwinding is haast voelbaar.

Behalve bij Pronk zelf, zo leek het gisteren tijdens een urenlang overleg over de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening. [Vervolg SPANNING: pagina 3]

SPANNING

'Ontslag kabinet is beslissing Kok'

[Vervolg van pagina 1] Maar liefst 101 moties moet Pronk behandelen en hij neemt daar ruim, zéér ruim de tijd voor. Voor hem op tafel in de Groen van Prinstererzaal van het Kamergebouw ligt dan al enige tijd de korte uitnodiging van premier Kok, zich op korte termijn vrij te maken uit het debat om met hem een gesprek ,,van zeker een half uur'' in het Torentje te komen voeren. Maar het parlementaire werk gaat voor, heeft Pronk besloten. Op een vraag van Kamerlid Van Middelkoop (ChristenUnie), wat vandaag eigenlijk zijn politieke status is, antwoordt de minister quasi-verwonderd dat ,,hij volwaardig minister is en zeer gemotiveerd''. Kok kan even wachten, de minister doet zijn werk.

Het is half acht wanneer Pronk een eind maakt aan het beraad. Dan zoekt hij zijn papieren bij elkaar en leest nog even de brief van Kok: ,,Het hoeft geen betoog dat ik je onmiddellijk moet spreken. De telefoon volstaat niet.'' ,,Ik ga nu een uitnodiging honoreren'', zegt hij wanneer de deur van de zaal opengaat en tientallen verslaggevers en cameraploegen zich op hem werpen. Na nog een kwartiertje toiletbezoek baant hij zich een weg van het Kamergebouw naar het Torentje van de premier, nog altijd omstuwd door de camera's: ,,Jongens, maak er toch niet zo'n show van.''

Volgens bronnen zou Pronks besluit tot aftreden mede het gevolg zijn van een woordenwisseling tussen premier Kok en Pronk afgelopen vrijdag. Pronk beweerde daarin al in 1995 een ander beleid te hebben voorgestaan, maar Kok kon aan de hand van de notulen van de ministerraad uit die tijd aantonen dat dat niet waar was.

Pronks uitlatingen werkten in de Haagse politiek als een alarm, hoewel ze eigenlijk weinig nieuws bevatten: Pronk is het niet eens met het NIOD-rapport dat de politici eigenlijk geen blaam treft voor de val van Srebrenica en de daarop volgende massa-executies. Daarom wil Pronk aftreden, wat premier Kok en de rest van het kabinet ook verder zouden mogen besluiten. Hij heeft van dat voornemen al eind vorige maand getuigd, toen het NIOD-rapport nog niet eens uit was.

Vrijdag, toen het kabinet in de wekelijkse vergadering over het NIOD-rapport sprak, heeft Pronk weliswaar lang het woord gevoerd, maar zijn voornemen tot aftreden niet herhaald. Pronk leek te wachten op de volgende vergadering van vrijdag aanstaande, waarin het kabinet tot een definitief standpunt zou komen.

Het gesprek met Kok in het Torentje duurt een uur. De minister-president laat zich niet zien, noch voor noch na het gesprek. De meeste fractieleiders wachten eerst thuis de gebeurtenissen af, nadat zij 's middags al tegenover de media een eerste reactie hebben gegeven: verwacht, deze crisis, maar onverwacht voor vandaag. Dat het kabinetsberaad in deze staat van hevige politieke opwinding tot vrijdag wachten kan, lijkt iedereen sterk de vraag.

Later op de avond al volgt bij de coalitiepartijen politiek beraad op hoog niveau. VVD-leider Hans Dijkstal stelt zijn Wassenaarse woning ter beschikking, de PvdA-ministers komen bijeen op het Catshuis in Den Haag en D66 reist af naar Bilthoven, naar het huis van vice-premier Borst. De verschillende beraden leidden allen tot dezelfde conclusie: de extra kabinetsvergadering van deze morgen.

De PvdA-ministers met partijleider Melkert in de ambtswoning van de minister-president horen van Kok dat het wat hem betreft wel genoeg is: dit is geen afbladderen van het kabinet meer of iets dat tot vrijdag kan wachten, hier is van `onthutsende afbraak' sprake. Kok zou maandagmorgen zelf al de onvermijdelijke conclusie getrokken hebben, ,,Pronk was meer een rimpeling, meer een verstoring van de dag, dan de hoofdmoot'', klinkt het bij PvdA'ers. Melkert en PvdA-voorzitter Ruud Koole kregen Koks beslissing gisteravond te horen, vanmorgen belde de premier eerst zijn beide vice-premiers, Borst en Jorritsma, om hen over zijn beslissing in te lichten. Ook vanuit het departement van Kok klinkt door dat de premier geheel los van Pronk en De Grave een eigenstandige beslissing neemt inzake het ontslag van zijn kabinet. Van een gebrek aan regie is geen sprake, lijkt de boodschap.

De Tweede Kamer wacht nog af wanneer de inhoudelijke discussie over het drama-Srebrenica zal worden gevoerd en wie daar leiding aan zal geven. Kok heeft steeds gezegd dat hij iedereen ,,recht in de ogen wilde kijken'' in het verantwoordingsdebat over de val van de enclave. Het is allerminst zeker dat Kok zichzelf nu nog de kans daartoe geeft in de Tweede Kamer.