Kabinet kan demissionair aanblijven na val

Na de val van een kabinet moeten er toch beslissingen genomen kunnen worden. Een alsdan demissionair kabinet beschikt over die bevoegdheid.

Vanaf vanmiddag, zo lijkt het, zal het tweede kabinet van premier Kok demissionair zijn. Van belang is de formulering die de minister-president hanteert als hij zich bij de koningin meldt. Biedt het kabinet zijn ontslag aan of worden de functies ter beschikking gesteld? Ook kunnen bijvoorbeeld de ministers De Grave en Pronk hun ontslag aanbieden en daadwerkelijk vertrekken en de overige ministers hun functie ter beschikking stellen en in demissioniare staat blijven zitten.

Koningin Beatrix zal premier Kok bij zijn bezoek in elk geval vragen ,,al datgene te doen wat in het belang van het Koninkrijk noodzakelijk wordt geacht', zoals de constitutionele regel luidt.

Wat betekent dat staatsrechtelijk gezien? In beginsel heeft een demissionair kabinet volgens de Nijmeegse staatsrechtgeleerde, prof. mr. P. Bovend'Eert dezelfde bevoegdheden als een gewoon kabinet. Zolang de Tweede Kamer daarin meegaat, kan het benoemingen doen en zelfs wetsvoorstellen indienen.

In de praktijk handelt een demissionair kabinet echter doorgaans slechts de lopende, niet controversiële zaken af en komt het niet tot grote, nieuwe daden. Dat betekent niet dat er zich geen problemen meer kunnen voordoen. Ook in demissionaire staat blijven ministers verantwoordelijk en kunnen ze zelfs nog aftreden. Dat deed bijvoorbeeld de toenmalige demissionaire minister van Justitie, Hirsch Ballin (CDA), in 1994 uit onvrede over een kritische motie van de Tweede Kamer over de IRTaffaire. Noodgedwongen ruimde daarop ook zijn collega van Binnenlandse Zaken, Van Thijn (PvdA), het veld.

Een soortgelijk scenario zou zich ook ditmaal kunnen voltrekken, meent prof. mr. A. Koekkoek, zelf voormalig Tweede-Kamerlid (CDA) en thans hoogleraar staatsrecht aan de Katholieke Universiteit Brabant. Hij acht het onwaarschijnlijk dat minister De Grave in demissionaire staat kan aanblijven. ,,Er zullen na het NIOD-rapport toch snel bepaalde stappen moeten worden genomen op Defensie en het zou niet geloofwaardig zijn als De Grave die nu nog zelf nam', meent Koekkoek. Hij wijst erop dat De Grave zelf heeft nagelaten om eerder in te grijpen. Wellicht zou ook minister Pronk, die gisteren al aangaf te willen opstappen, niet meer in demissionaire staat willen aanblijven.

Een belangrijk verschil tussen een gewoon en een demissionair kabinet is dat de Tweede Kamer het vertrouwen niet meer in het laatste kan opzeggen. Het gaat immers niet meer om een volwaardig kabinet. Daardoor valt een essentieel onderdeel weg in de relatie tussen kabinet en parlement. Het kabinet kan geen druk meer uitoefenen op de Kamer door te dreigen met opstappen en omgekeerd kan de Kamer niet langer het vertrouwen in het kabinet opzeggen.

In vroeger tijden was het niet ongebruikelijk om na een kabinetscrisis een speciaal zakenkabinet aan te stellen tot de volgende verkiezingen. Dat werd staatsrechtelijk het zuiverst geoordeeld. Dat gebeurde voor het laatst in 1967 met het korte kabinet-Zijlstra. Toen het kabinet-Den Uyl echter in 1977 een paar maanden voor de verkiezingen sneuvelde, werd er geen nieuw interim-kabinet meer aangesteld en bleef het in demissionaire staat aan.