Wie wurgt wie bij de Spoorwegen?

Bij NS houden bonden, personeel en directie elkaar in een wurggreep. Hoeveel kans van slagen heeft de gisteren afgekondigde ambitieuze reorganisatie?

Wat moet de conducteur straks nog? Kaartjes knippen hoeft niet meer. Dat doen toegangspoortjes op de stations. Ook hoeft hij niet meer te kijken of het veilig is om te vertrekken. De machinist neemt die taak met een blik op een scherm en een druk op de knop over.

Er blijven nog wel conducteurs op de trein. Op onveilige lijnen als Heerlen-Aken waar veel drugsgebruikers en rovers reizen. Voor de veiligheid van de reizigers. En om inlichtingen aan de reizigers te geven. Maar dat zal slechts een beperkt aantal gegeven zijn. Een derde van het treinpersoneel dreigt overbodig te worden. Die krijgen binnen NS allemaal een andere baan aangeboden. Als poortwachter bijvoorbeeld, op stations. Of als lokettist of medewerker van de klantenservice. Zevenduizend man moet bereid zijn een andere functie te aanvaarden.

De NS zegt te moeten snijden in de kosten om te kunnen concurreren op de 22 onrendabele spoorlijnen die de politiek de komende jaren in de etalage zet. De goedkoopste aanbieder met het beste plan krijgt de lijn. NS kan daar dus niet met twee conducteurs per trein blijven rijden, dat is te duur, zegt de NS-top.

NS spreekt zelf van een `koerswijziging' en liever niet van een reorganisatie. Omdat het bedrijf tot 2010 de tijd neemt voor de veranderingen. Maar de gevolgen zijn even groot voor het van tradities vergeven spoorbedrijf. Lukt het NS iedereen te herplaatsen?

Nee, zeker niet volledig. Conducteurs en machinisten zijn trots op hun vak. Ze hebben gereageerd op wervingscampagnes waarin stond: ,,Jij bent verantwoordelijk voor de veiligheid van de reiziger, jij bepaalt of het veilig is dat de trein vertrekt''. Dat zullen ze niet zomaar op willen geven. ,,Een conducteur wil gewoon op de trein'', vat een anonieme conducteur het samen.

Verder is er de maatschappelijke druk tegen conducteurloze treinen. Nu al tekent zich een meerderheid in de Tweede Kamer af tegen het afschaffen van de conducteur. Dieven en rovers kunnen gewoon een kaartje kopen en ongestoord hun gang gaan, is de vrees. En wat als een passagier onwel wordt, of er een zelfmoord gebeurt. Wie helpt de machinist dan?

Ook de vrees van het personeel voor het aloude `rondje om de kerk', de vrees voor eentonigheid van het werk op steeds hetzelfde traject, dreigt de reorganisatie die NS zo graag wil, opnieuw te frustreren. Er liggen 22 lijnen in de aanbieding, die zich verspreid over Nederland bevinden. Als elke lijn een andere uitbater krijgt, resulteert een lappendeken van koninkrijkjes met verschillende arbeidsvoorwaarden. Personeel is moeilijk uitwisselbaar en moet blijven rijden in een kleiner gebied. Dan resulteren straks misschien tien, vijftien, rondjes om de kerk.

De vakbonden zijn afwachtend. Heeft de NS een verborgen agenda? Wil ze het personeel bang maken en zo impopulaire maatregelen als `gebroken diensten' doordrukken? Of wil NS met het schrikbeeld van conducteurloze treinen misschien de politiek schrik aanjagen en zo meer geld lospeuteren bij de minister.

NS biedt in ruil voor de flexibiliteit van de werknemers een werkgarantie tot 2010. Maar conducteurs zeggen nu al daar niet van onder de indruk te zijn. ,,Die zekerheid hebben we toch al, dus waarom dan moeilijk doen?'', zegt een conducteur. Collega's geloven bovendien weinig van het argument van NS dat het bedrijf wel `moet' snijden in de kosten omdat ze anders de aanbestedingen verliezen. ,,Het is helemaal niet zeker dat die doorgaan'', is een veelgehoorde klacht. De negatieve beeldvorming is hardnekkig. De gevreesde personeelscollectieven slapen nu nog. ,,Maar we zijn zo weer wakker'', zegt een VVMC-lid. Acties dreigen. Daarbij komt dat NS volgens de tot op de komma nauwkeurige CAO's uit de vorige eeuw, het personeel helemaal niet kan dwingen van het huidige takenpakket af te wijken. Als de bonden de hakken in het zand zetten, blijft het daar waarschijnlijk bij.

De term `sterfhuis' die Hubert Vankan, bondsbestuurder van vakbond VVMC aarzelend in de mond neemt, krijgt dan een wel heel letterlijke betekenis: personeel en directie die elkaar in een verstikkende wurggreep houden. Is dát dan de toekomst van NS?