Ook voor Miloševic biedt het rapport goed nieuws

Het rapport van het NIOD wordt bij het Joegoslavië-tribunaal nu zeer goed bestudeerd. Miloševic wil het gaan gebruiken voor zijn eigen verdediging.

Er zullen weinig mensen zó tevreden zijn geweest over het NIOD-rapport als oud-president Slobodan Miloševic. In de rechtszaal van het Joegoslavië-tribunaal had hij al eens gezegd dat hij pas achteraf hoorde wat er was gebeurd na de verovering van de moslimenclave Srebrenica, in de zomer van 1995. Hij had toen, zei hij, meteen de Bosnisch-Servische president Radovan Karadzic gebeld, maar die wist van niks.

Miloševic – die in Den Haag terecht staat voor oorlogsmisdaden in Kosovo en Kroatië, en voor genocide in Bosnië – kan nu ook het NIOD-rapport gebruiken om zichzelf te verdedigen. De onderzoekers hebben, schrijven ze, geen aanwijzingen gevonden dat er over de massamoord ,,politieke of militaire afstemming'' was geweest tussen de Bosnisch-Servische legerleiding en de regering van Miloševic in Belgrado. Ze noemen die afstemming ,,ook niet erg waarschijnlijk''. Miloševic zou zelfs kunnen denken dat in het rapport wordt bevestigd wat hij zei over Karadzic. Volgens het NIOD is het ,,onduidelijk'' of die ervan af geweten heeft. De hoofdschuldige is generaal Ratko Mladic, en die had in die tijd ,,een slechte verhouding'' met zijn politieke baas.

Het rapport Srebrenica, een `veilig' gebied werd afgelopen woensdag openbaar gemaakt. Al een paar dagen daarvoor waren er advocaten van verdachten van het tribunaal die wilden weten waar ze het konden krijgen, en of er een vertaling van kwam. Want de moord op duizenden moslims staat niet alleen in de aanklacht tegen Slobodan Miloševic. Eerder al werd de Bosnisch-Servische generaal Radislav Krstic veroordeeld voor betrokkenheid bij het bloedbad – hij kreeg 46 jaar voor genocide, hij ging in hoger beroep. En in de gevangenis van het tribunaal zitten er nog meer die zijn aangeklaagd voor oorlogsmisdaden na de verovering van Srebrenica. Over de verdachten Vidoje Blagojevic, Dragan Obrenovic en Dragan Jokic – hoge militairen in het Bosnisch-Servische leger – zegt het NIOD dat hun verantwoordelijkheid ,,niet ontkend worden''.

De NIOD-onderzoekers beschrijven gedetailleerd hoe, waar en wanneer de executies van de duizenden moslims uit Srebrenica werden uitgevoerd en welke eenheden eraan meededen. Het plan voor de massamoord zou pas ná de val van de enclave zijn bedacht. De Bosnisch-Servische legerleiding had er volgens de onderzoekers niet op gerekend dat moslimsoldaten uit de enclave probeerden te ontsnappen. De reactie op die 'uitbraak' was buitensporig gewelddadig geweest, door haat en wraakgevoelens. Het NIOD heeft voor dit deel van het onderzoek vooral documenten en getuigenissen gebruikt die de afgelopen twee jaar in het proces tegen generaal Krstic aan de orde waren gekomen. Maar de onderzoekers hadden ook inzage in geheime documenten van het Joegoslavië-tribunaal en bewijsmateriaal dat nog gebruikt zal worden door de aanklagers. Het NIOD weet bijvoorbeeld dat Miloševic al in het voorjaar van 1993 vreesde voor een bloedbad als Bosnisch-Servische eenheden Srebrenica zouden innemen. In het rapport staat: ,,Naar verluidt instrueerde Miloševic toen persoonlijk Karadzic om de stad niet in te nemen, waarna het kort daarna tot safe area kon worden verklaard.'' De bron: `vertrouwelijke informatie'. Volgens een medewerker van het tribunaal komt die informatie uit een onderschept radio-contact. Het zou onderdeel uitmaken van het dossier van de aanklagers tegen Miloševic. Miloševic zelf zal deze alinea uit het NIOD-rapport in ieder geval niet gebruiken in de rechtszaal. Hij wil aantonen dat hij geen enkele invloed had op de Bosnisch-Servische leiders.

De NIOD-onderzoekers hebben ook zelf gesprekken gehad met Bosnisch-Servische betrokkenen – en het is zeker dat de aanklagers van het tribunaal met belangstelling zullen lezen wat die gesprekken aan materiaal hebben opgeleverd. Uit `vertrouwelijke informatie' en een `vertrouwelijk vraaggesprek' komt een alinea over de reactie van de autoriteiten in Belgrado op de massamoord. Er zouden geen aanwijzingen zijn dat Joegoslavische militairen of veiligheidsdiensten bij de voorbereidingen betrokken waren. ,,Eerder het tegendeel'', schrijft het NIOD. Bij de militaire leiders in Belgrado heerste ,,ongeloof'' over de executies in Bosnië. En ze zouden geïrriteerd zijn. ,,Ze vonden ook dat de VN en de NAVO nodeloos waren geprovoceerd.'' Miloševic zelf zei die zomer tegen EU-commissaris Hans van den Broek en de Spaanse EU-voorzitter Javier Solana: ,,Ik heb geen woorden voor wat daar is gebeurd.''

In juli 1996 getuigde Dutchbat-commandant Thom Karremans voor het Joegoslavië-tribunaal. De bedoeling was dat zijn getuigenis, en ook die van andere Dutchbat-militairen, als bewijsmateriaal zou dienen in een mogelijk proces tegen Mladic en Karadzic, maar de getuigenissen werden ook al gebruikt in de zaak tegen generaal Krstic. Het NIOD onthult dat de militairen op hun verhoor werden voorbereid door juristen van de landmacht, ,,hoewel naar buiten toe het tegendeel werd beweerd''. In de voorbereidende gesprekken werden uitspraken en passages die volgens Defensie ,,vragen zouden kunnen oproepen'' geschrapt of aangepast.

Aan het eind van Karremans' getuigenis voor het tribunaal stelde een van de rechters hem een vraag over de laatste ontmoeting die hij in Bosnië had gehad met Mladic, op 21 juli 1995. Had Karremans het in dat gesprek nog over de executies gehad, waarover hij toen al had gehoord? Had hij ertegen geprotesteerd? Nee, zei Karremans. Hij was niet voorbereid geweest op die ontmoeting. En: ,,Om eerlijk te zijn: het idee kwam niet bij me op om hem te vragen wat er was gebeurd met de vluchtelingen.'' Het NIOD schrijft nu dat Karremans in een voorgesprek met de aanklager van het tribunaal had gezegd dat hij wel een keer tegen Mladic, die hij zes keer ontmoette, over de executies was begonnen. Had hij daar in de rechtszaal niet aan gedacht? De NIOD-onderzoekers weten het niet. Wat Karremans er in zijn eigen boek over opmerkt, schrijven ze, ,,voedt de twijfel of er ooit bij Mladic is geprotesteerd''.