Eerlijk duurt het langst

Willem Elsschot schreef er al over: malafide advertentiebureaus. Voor zijn boek Lijmen liet hij zich inspireren door zijn eigen ervaringen als reclametekstschrijver. De ongelukkige ondernemers die zich door de hoofdpersoon Laarmans hebben laten `lijmen', bestellen voor veel geld dure advertenties in het `Wereldtijdschrift', een blad dat nergens te koop is. Laarmans' definitie van lijmen is kort maar krachtig: ,,De mensen bepraten en dan doen tekenen.''

Lijmen werd in 1923 gepubliceerd, maar de geschetste praktijken bestaan nog altijd. Vervang `Wereldtijdschrift' door `Branche Express', en je ziet dat er weinig is veranderd. `Branche Express' was in oktober 2000 onderwerp van een terugvorderingszaak voor de Groningse kantonrechter. Een advertentiebureau met de naam Telemarkt had een ondernemer verleid tot het plaatsen van advertenties in `Branche Express' en de ondernemer had in goed vertrouwen betaald. Toen hij er achter kwam dat het om een `spookblad' ging, daagde hij Telemarkt voor de rechter. Die stelde hem in het gelijk.

Stichting Eerlijk Zaken Doen, gevestigd in Den Haag, treedt sinds 1995 op tegen dit soort praktijken. V. Spronk, jurist bij de stichting, noemt de Groningse zaak `een doorbraak'. ,,Tot dan toe werd geld dat was betaald aan zo'n advertentiebureau als verloren beschouwd. Voor het eerst werd een terugvorderingsclaim toegewezen.'' Het vonnis is volgens Spronk illustratief voor de veranderde houding van rechters in dit soort zaken. ,,Vroeger redeneerde de rechter simpelweg: de ondernemer heeft zijn handtekening gezet, dus is de overeenkomst rechtsgeldig. Tegenwoordig zijn de rechters beter bekend met malafide advertentiebureaus en vonnissen ze in de meeste gevallen ten gunste van de gedupeerde ondernemers.''

Maar tot een rechtszaak komt het lang niet altijd. Het bedrog wordt soms niet opgemerkt en anders weerhoudt schaamte een bedrijf er wel van om er een zaak van te maken. Men neemt zijn verlies om ongewenste publiciteit te vermijden. De omvang van de schade is mede daardoor moeilijk te bepalen, maar Eerlijk Zaken Doen schat dat het om bijna 100 miljoen euro per jaar gaat.

De schaamte is begrijpelijk, want de slachtoffers hebben hun handtekening gezet onder brieven en faxen die ze niet goed hebben gelezen. Het begint meestal met een telefoontje rond lunchtijd of aan het einde van de middag. Dan is de kans dat degene die zich met advertenties bezighoudt er niet is, het grootst. De acquisiteur zegt dat er een fax aankomt `ter bevestiging' van een advertentieopdracht. De overblufte werknemer die de fax ontvangt, leest deze niet goed, zet een handtekening en de opdracht is een feit.

De malafide acquisiteurs hebben een scala aan trucs in huis. Spronk: ,,Ze vragen bij de Kamers van Koophandel lijsten op van bedrijven waar wisselingen in het management zijn geweest. Vervolgens bellen ze zo'n bedrijf en zeggen ze dat het contract met de vorige directeur is gesloten, en dat dit de opdrachtbevestiging is voor de laatste advertentie. Op de fax staat vervolgens in kleine lettertjes dat het bedrijf voor 36 maanden advertenties bestelt, vaak met automatische incasso.''

Aangezien het vaak om kleinere bedragen gaat, valt het bedrog niet altijd op. Grote bedrijven controleren volgens Eerlijk Zaken Doen nauwelijks rekeningen onder de 500 euro. Maar als een bedrijf merkt dat de opdracht niet in de haak is en weigert te betalen, komt de firma Intimidatie & Bedreiging in actie. Een aan het bureau gelieerd incassobureau stuurt dreigbrieven, waarin het bedrijf wordt gesommeerd om te betalen, anders wordt beslag gelegd op goederen. Een effectieve methode, want veel ondernemers betalen alsnog. ,,Men weet vaak niet dat een incassobureau niet bevoegd is om beslag te leggen. Dat kan alleen de deurwaarder, na een rechterlijk vonnis. Het is pure bluf.''

Een andere veelgemaakte fout is dat de ondernemer per brief de opdracht `annuleert'. Dat impliceert dat er wel een opdracht is geweest, wat de positie van het bureau in een rechtszaak sterker maakt. Persoonlijk langsgaan bij het bureau met een deskundige of een paar `jongens uit de sportschool' is wel effectief gebleken, al kan Spronk die laatste methode niet aanbevelen. ,,Ondernemers kunnen zich het beste tot ons wenden'', zegt Spronk. ,,Wij hebben de juridische kennis en ervaring.'' De stichting, die financieel wordt ondersteund door de Kamers van Koophandel en vrijwillige bijdragen ontvangt uit het bedrijfsleven, zegt inmiddels vele tientallen bedrijfjes te hebben uitgeschakeld.

Niets doen is volgens Spronk het allerslechtste wat een bedrijf kan doen. Dan maak je het de advertentiebureaus wel erg makkelijk. De rechter heeft in dat geval vrijwel geen andere keuze dan de claim toe te wijzen. En dan komt de deurwaarder wél langs om beslag te leggen. Spronk: ,,Soms krijgt de eigenaar van een eenmanszaak dan pas te horen wat er aan de hand is. Zijn medewerker of echtgeno(o)t(e) heeft het hem uit angst nooit durven vertellen en alle brieven onderschept. In sommige gevallen heeft het zelfs tot een echtscheiding geleid.'' Het is de vraag of die breuk nog valt te lijmen.