Creatieve boekhouders in het nauw

Het zijn zware tijden voor beleggers, accountants en bestuursvoorzitters. Elk vraagteken rond de boekhouding kan leiden tot koersdalingen, of erger nog, tot de ondergang, zoals bij Enron. Transparantie is het nieuwe credo.

De belegger voelt zich opgejaagd. Verrassingen lijken op dit moment alleen maar negatief uit te kunnen pakken. Met alle gevolgen voor zijn bezit. De accountant heeft hetzelfde gevoel. Ook hij voelt zich opgejaagd. Elke vergissing of mogelijk gebrek aan transparantie kan tegen hem gebruikt worden. En het angstige gevoel van de accountant wordt gedeeld door zijn bestuursvoorzitter.

Kijk maar eens naar Cees van der Hoeven van Ahold. Eind vorige week verloor zijn bedrijf binnen 24 uur 10 procent oftewel 2,9 miljard euro aan waarde. De oorzaak? Twijfels rezen over de boekhoudkundige berekening van de winst van het supermarktconcern. De gestegen achterdocht lijkt een direct gevolg te zijn van de teloorgang van het Amerikaanse Enron. Dat bedrijf bouwde de fraaiste boekhoudkundige constructies, terwijl daar soms geen gulden echte omzet tegenoverstond. En dat alles zonder protest van de toezichthoudende accountant Anderson.

`Enronitis' heeft de discussie over betrouwbare cijfers in een stroomversnelling gebracht, zo ontdekte Van der Hoeven. ,,We realiseren ons dat wij tekort zijn geschoten in de transparantie die de markt van ons verwacht. En die vereiste transparantie is veel hoger dan nog maar 12 maanden geleden'', aldus Van der Hoeven afgelopen maandag.

Wat moet de particuliere belegger eigenlijk met die plotselinge discussies over US Gaap en Dutch Gaap, de Amerikaanse en Nederlandse boekhoudkundige spelregels? De gebeurtenissen rond Ahold – en de negatieve koersreactie en de neerwaartse bijstellingen van financiële analisten – geven wel aan dat complexe boekhoudkundige discussies `interessant' voor de particuliere belegger kunnen zijn. Soms zijn forse koersdalingen het gevolg, soms complete faillissementen (Enron).

,,Het grootste probleem is volgens mij dat particuliere beleggers analisten geloven'', zegt Pieter Lakeman van Sobi (Stichting Onderzoek Bedrijfsinformatie), die financiële misstanden aan de kaak stelt. Probleem is alleen dat met name analisten de financiële creativiteit van bedrijven moeten onthullen. Lakeman heeft er weinig vertrouwen in. ,,Allereerst is het volgens mij handig dat analisten er duidelijk voor uitkomen dat zij deel uitmaken van de afdeling aandelenverkoop van een bank. Nu doen ze steeds alsof ze onafhankelijk zijn.''

Volgens directeur P. de Vries van de Vereniging voor Effectenbezitters zijn de problemen voor particuliere beleggers alleen maar toegenomen. De cijfervertroebeling heeft volop toegeslagen. ,,Sinds een paar jaar presenteren bedrijven een zogenoeme ebitda [winst zonder afschrijving, belasting en rente]. Dan ga ik er altijd maar vanuit dat ze geen normale winst kunnen laten zien.''

Een andere bron van ergernis is volgens De Vries de afschrijving van de goodwill, de betaalde premie boven een boekwaarde bij een overname. Bij het ene bedrijf zorgt zo'n afschrijving voor een lagere winst, bij een ander blijft de winst even hoog, maar gaat het vermogen omlaag. En het gebrek aan eenduidigheid speelt op nog veel meer terreinen, zonder dat daar veel woorden aan worden vuilgemaakt. ,,In het algemeen gesproken moet je tegenwoordig blij zijn wanneer een Nederlandse bedrijf een notering op Wall Street heeft. Dan krijg je nog wat extra informatie.''

Door de gebeurtenissen rond Enron en Ahold zegt De Vries een `unheimisch' gevoel te krijgen rond de gepresenteerde bedrijfscijfers. ,,Een deel van de beleggers zal bij elke vorm van twijfel direct uit een fonds stappen.'' En die reflex maakt de markt niet stabieler.

Kenmerkend was ook de reactie van een Amerikaanse vermogensbeheerder toen IBM deze week een lagere winst meldde. ,,De vraag blijft hoeveel van de winst afkomstig is van boekhoudmethoden en hoeveel van de operationele activiteiten.''

Lakeman heeft nog een tip voor de particuliere beleggers, in deze hectische tijden. ,,Doe precies het tegenovergestelde van wat de bank u aanraadt. Als iedereen dat de afgelopen jaren had gedaan, liepen er nu heel wat meer miljonairs in Nederland rond.''