Permanent strafhof: belofte ingelost

,,De langgekoesterde droom komt uit'', zei VN-chef Kofi Annan gisteren na de ratificatie in New York van het verdrag voor de oprichting van een permanent strafhof in Den Haag.

Tijdens een plechtige ceremonie in het VN-hoofdkwartier in New York nam plaatsvervangend secretaris-generaal Hans Corell tien handtekeningen in ontvangst; daarmee is het eerste permanente strafhof voor de vervolging van oorlogsmisdadigers en dictators een feit. Vier jaar geleden tekenden in Rome 139 landen het statuut voor de oprichting van een permanent strafhof. Het statuut zou operationeel worden wanneer zestig het verdrag hebben geratificeerd. Sinds gisteren staat de teller op 66 en dat betekent dat het International Criminal Court (ICC) op 1 juli in werking treedt.

Het hof berecht misdaden tegen de menselijkheid als een land dit zelf niet doet, ongeacht de nationaliteit van de daders of slachtoffers. ,,De lang gekoesterde droom van een International Criminal Court is uitgekomen'', zei VN-secretaris-generaal Kofi Annan gisteren. ,,Degene die oorlogsmisdaden plegen, genocide of misdaden tegen de menselijkheid zullen niet langer buiten het bereik zijn van het recht.'' Volgens Mary Robinson, hoge commissaris voor de mensenrechten, wordt het ICC ,,het fundament van een ontluikende internationale justitie''.

De overtuiging dat misdaden tegen de menselijkheid niet ongestraft mogen blijven, ontstond in de Tweede Wereldoorlog. De holocaust maakte duidelijk hoe de mensheid in gevaar wordt gebracht wanneer machthebbers zich boven de wet plaatsen. Ze moeten, vond men, internationaal worden vervolgd als dit niet in eigen land gebeurt. Het Neurenberg-tribunaal bracht in 1945 deze opvatting voor het eerst in praktijk. De afgelopen jaren was Duitsland één van de felste pleitbezorgers voor een permanent hof; de Duitsers menen dat het ICC ,,één van de beste juridische garanties is om een nieuwe holocaust te voorkomen''. Met dezelfde motivatie tekende ook Israël in 1998 het verdrag van Rome, maar daar bleef het bij. De Israëliërs hebben het verdrag niet geratificeerd omdat het land weigert de rechtsregels van het internationale hof te aanvaarden.

Plannen voor een permanent strafhof liepen in de jaren vijftig vast, een gevolg van de Koude Oorlog. Na 1989 onderzocht een groep van onafhankelijke juristen, de Internationale Commissie voor Internationaal Recht, in opdracht van de VN wat de statuten voor zo'n tribunaal zouden moeten zijn. Europese ministers probeerden in 1991 de Iraakse leider Saddam Hussein berecht te krijgen voor de massamoord op Koerden in Noord-Irak. Er werden toezeggingen gedaan, maar een Irak-tribunaal is er nooit gekomen.

In 1993 werd voor het eerst sinds het Neurenberg (1945-1946) en Tokio-tribunaal (1946-1948) weer een internationaal strafhof ingesteld, voor Joegoslavië, een jaar later gevolgd door het Rwanda-tribunaal. Daarmee kreeg de roep om een permanent hof een nieuwe impuls. Bij het oprichten van zo'n hof doen zich heel andere vragen voor dan bij het creëren van zogenoemde ad hoc tribunalen. De kern van het probleem is dat staten bereid moeten zijn de jurisdictie van het hof te aanvaarden. En sommige landen – zoals de VS, Rusland en China – doen dat niet. De Amerikaanse president George Bush overweegt zelfs om de handtekening die Bill Clinton onder het verdrag heeft gezet in te trekken.

Het ICC treedt op 1 juli in werking. Dat betekent dat misdaden vanaf die datum bij het hof kunnen worden gemeld. Het moet daarbij gaan om nieuwe misdaden; het ICC heeft geen bevoegdheid om zich te bemoeien met de misdaden die bijvoorbeeld door de Rode Khmer tussen 1975 en 1979 in Cambodja zijn gepleegd.

Het zal nog wel even duren voordat de eerste verdachte in de rechtszaal verschijnt. De eerste rechtszitting wordt pas over twee jaar verwacht. Maar het is wel de bedoeling dat vanaf de zomer een systeem wordt opgezet waarbij klachten worden geregistreerd en bewijsmateriaal wordt verzameld. De 66 deelnemende landen komen in september bijeen om allerlei praktische zaken te regelen en in januari volgend jaar worden rechters, aanklagers en griffiers benoemd.

Het permanente hof is er veel sneller gekomen dan de ondertekenaars van het Rome-verdrag vier jaar gelden voor mogelijk hielden. Sommige betrokken hielden rekening met een termijn van tien tot twintig jaar. Het succes van het Joegoslavië-tribunaal heeft als katalysator gewerkt bij de ratificatie van het ICC-verdrag. Richard Dicker, directeur van de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch, verwacht dat over een jaar honderd landen het verdrag hebben geratificeerd.