Microsoft vecht voor `legaal monopolie'

De grootste softwaremaker ter wereld zegt dat het besturingssysteem van Windows niet kan worden losgemaakt van de ingebouwde muziek- en internetsoftware. Dat is wel wat negen Amerikaanse staten eisen.

Maandag neemt Microsoft het woord. Tientallen getuigen, onder wie de topmannen Gates en Ballmer, zullen de komende weken uitleggen dat Microsoft niemand van de markt drukt en zijn concurrenten waarlijk niet hoeft te helpen. Maar AOL Time Warner, Sun Microsystems en de hoogste juristen van negen Amerikaanse staten denken daar anders over.

De afgelopen vier weken hebben de `attorneys general' van New York, Californië, Iowa, Connecticut, het District of Columbia (waar de hoofdstad Washington in ligt) en vijf andere staten er alles aan gedaan om duidelijk te maken dat Microsoft een recidivist is die heeft bewezen concurrenten met illegale middelen om zeep te helpen. Daarom zijn straffe maatregelen nodig die herhaling voorkomen.

Tienduizenden advocaten-uren zijn al geïnvesteerd in dit jongste hoofdstuk in de juridische Microsoft sage. En dat ten overstaan van één rechter, Colleen Kollar-Kotelly, die moet beslissen over de redelijkheid van het akkoord dat het federale ministerie van Justitie en negen Amerikaanse staten begin november vorig jaar bereikten. Dit kan een eind maken aan de in 1998 onder president Clinton begonnen antitrustzaak tegen Microsoft.

De negen staten en het District of Columbia die doorgaan zijn veel argwanender. In het conceptakkoord met Justitie belooft het bedrijf voortaan na te laten wat het in de tweede helft van de jaren '90 heeft gedaan: hardwarefabrikanten via licentie-overeenkomsten dwingen alleen Windows software op nieuwe computers te installeren. Volgens de doorprocederende staten wordt Microsoft maar zeven jaar gebonden aan die toezegging, en is er nauwelijks toezicht op de naleving.

Het akkoord dwingt Microsoft ook onafhankelijke ontwikkelaars inzage te geven in de software-code van Windows opdat zij andere hulpsoftware kunnen schrijven die op door Windows bestuurde computers kan functioneren. In de Microsoft-praktijk draait zogenoemde `middleware' als Microsoft Internet Explorer en de Windows Media Player automatisch mee, met uitsluiting van niet-Microsoft-software die de zelfde functies kan vervullen.

Tijdens de zittingen van de afgelopen weken kwamen de voorbeelden van niet-Microsoft software die door Gates & co van de markt is gedrukt uitvoerig ter sprake. Het bekendste slachtoffer is Netscape, de eerste `zoekmachine' voor internet die midden jaren '90 op grote schaal ingang vond, totdat Explorer van Microsoft in koppelverkoop met Windows ieders onvrijwillige keus werd.

Ook Sun, de maker van Java, heeft luid geklaagd. Java is een programmeertaal waarmee websites worden verlevendigd. Als Java niet door Microsoft was gesaboteerd (volgens Sun) dan had het idee zelfs Windows als besturingssysteem overbodig kunnen maken omdat Java-gebruikers de basisfuncties op hun computer via internet waren gaan uitvoeren. Beide producten hebben hun toekomst achter zich. Netscape is tegenwoordig van AOL Time Warner, Microsofts grote tegenhanger als nieuwe-mediagigant in de VS. Zowel AOL als Sun heeft, behalve de zaak van de Negen te steunen, ook eigen rechtszaken tegen Microsoft aangespannen.

Antitrustrecht is een Amerikaanse traditie. Begin vorige eeuw werd in de textielsector concurrentiebedervend gedrag bestraft. Later werd het telefoonmonopolie van Ma Bell (AT&T) opgesplitst: er bleef een nationaal langeafstandsbedrijf over waarnaast vijf zogenoemde `baby bells' werden gecreëerd. Nieuw was het dus niet toen de eerste rechter in de Microsoft-zaak, Penfield Jackson, na geconstateerde wandaden beval dat Microsoft moest worden opgebroken. In hoger beroep werd dat herroepen. Splitsing was van de baan, maar Microsoft moest wel ophouden met zijn concurrentiebedervend gedrag. Rechter Kollar-Kotelly zou uitmaken hoe, maar Microsoft en het ministerie van Justitie waren haar voor met een Akkoord.

De Microsoft-zaak is in veel opzichten grensverleggend. De rijkste mannen op aarde staan terecht. Juridisch is het fascinerend dat negen staten het federale recht strikter uitleggen dan de federale overheid zelf. Voor bedrijven als Microsoft is dat een nachtmerrie. Stel dat ieder van de vijftig staten kan blijven doorprocederen tegen ieder bedrijf dat hardhandig omspringt met een lokale concurrent.

Minstens even onbekend is hoe ver de `remedies' tegen Microsoft in de toekomst kunnen reiken. De staten kijken alleen naar Gates' daden in het verleden. Men wil vooral voorkomen dat de zelfde methodes Microsoft straks de alleenheerschappij geven over `handhelds' (zoals Palm Pilots) en `set top boxes', doosjes waarmee consumenten via hun televisie kunnen winkelen op internet en andere dingen doen waar Microsoft graag wil dat je een Windows-computer voor gebruikt.

In de ogen van George Priest, hoogleraar economie en rechten aan de Yale-universiteit en in het verleden adviseur van Microsoft, proberen de Negen staten de zaak dunnetjes over te doen. ,,Microsoft heeft een legaal monopolie. Dat heeft het Hof van Beroep vastgesteld. Men heeft alleen overtredingen begaan bij het onderhouden van dat monopolie.'' Tijdens een studiedag van de Brookings Institution en het American Enterprise Institute betoogde hij deze week dat het ontwerpakkoord tussen Microsoft en Justitie al verder gaat dan waar de uitspraak van het hof toe dwingt.

Daar tegenover betoogde Robert Litan, plaatsvervangend attorney general voor concurrentiebeleid onder Clinton, dat Justitie onder Bush ten onrechte doet alsof het de zaak tot dusver heeft verloren. ,,Microsoft heeft een geschiedenis van concurrentiebedervend gedrag. Eerdere akkoorden negeerde het. Het is niet meer dan redelijk dat de staten proberen deze snel veranderende markt voor te zijn. Anders hebben straks weer allerlei bedrijven het nakijken.'' Hij werd bijgevallen door de jurist en econoom Steven Salop, hoogleraar aan Georgetown University, die het akkoord van justitie `een grap' noemde, vol gaten en beperkingen. ,,Zes jaar gingen verloren voor gezonde concurrentie. We weten hoe Microsoft handelt. Het is niet nodig te gissen naar de toekomst.''