Lichtoverlast bedreigt `oerkwaliteit van natuur'

Lichtbundels boven discotheken, grote schijnwerpers op gebouwen en terreinen, vrijwel nergens in Nederland is het 's nachts nog helemaal donker. Milieuorganisaties willen maatregelen.

Het is een maanloze nacht en er zijn weinig wolken. Toch is het niet echt donker op de Posbank bij Rheden. Boswachter Walter de Wit wijst naar een vage lichtkoepel. ,,Arnhem.'' Ernaast blikkerende oranje lichten. ,,Industrieterreinen.'' Dichterbij de felle lampen van een sportterrein in Rheden. ,,Vroeger zag je een lichtpuntje, en nu dit.''

Duisternis wordt een zeldzaamheid in Nederland. Naarmate de verstedelijking toeneemt, neemt ook de hoeveelheid licht toe. Tien procent daarvan straalt het uitspansel in. In de afgelopen kwart eeuw, zo leert Italiaans onderzoek, is in Europa de hoeveelheid licht jaarlijks met zes tot negen procent toegenomen. Gevolg is ,,lichthinder'', zegt Jan Gorter, bij Vereniging Natuurmonumenten belast met deze nieuwe problematiek.

De effecten van lichthinder moeten niet worden onderschat, vertelt Gorter. Duisternis is een ,,kernwaarde'' die blijkens vele klachten uit het landelijk gebied bedreigd wordt. ,,We krijgen veel telefoontjes van bezorgde mensen. Duisternis is een oerkwaliteit van de natuur. We hebben het over de helft van de schepping.''

Zelfs midden in de bossen van de Veluwezoom bereiken fotonen van steden als Apeldoorn, Arnhem en zelfs Amsterdam het menselijke oog. Daar lijdt de zichtbaarheid van de sterrenhemel onder. Lichtonderzoeker Wim Schmidt: ,,Als mensen horen wat ik doe, is meestal het eerste wat ze vertellen dat ze op hun vakantie in Frankrijk voor hun tent een prachtige sterrenhemel hebben gezien. Hier is dat onmogelijk geworden.'' Gorter: ,,In Amsterdam zie je de Melkweg niet meer. Dat is een verschraling van het leven.'' We kijken naar boven en zien de Grote Beer en andere klassiekers. De meeste sterren zijn vaag. Helder zijn vooral satellieten en vliegtuigen.

Harde bewijzen dat lichthinder schadelijk is zijn schaars. De Gezondheidsraad sloot in een onderzoek twee jaar geleden niet uit dat gebrek aan duisternis tot stress en aantasting van de gezondheid leidt. Studies van onderzoeksinstituut Alterra wijzen in algemene zin op desoriëntatie bij dieren en ontregeling van hun biologische klok. Specifiek onderzoek bestaat alleen naar het broedsucces van grutto's langs een snelweg bij Akersloot in Noord-Holland. Die studie, in opdracht van Rijkswaterstaat, wees uit dat in de buurt van wegverlichting minder grutto's broeden dan elders.

Natuurmonumenten pleit nu voor maatregelen. Gorter: ,,We denken dat het in Nederland twee keer zo donker zou kunnen worden. Maar we zijn al tevreden als we de trend naar meer licht tot stilstand kunnen brengen.'' De Veluwe zou als eerste gebied tot donkertegebied moeten worden aangewezen. Dat betekent niet dat het natuurgebied ,,op slot gaat'', bezweert Gorter, maar wel dat overheden ,,terughoudender'' en ,,zorgvuldiger'' met lichtbelasting omspringen.

Deze week presenteerde Natuurmonumenten een onderzoek van de Universiteit van Amsterdam, waaruit blijkt dat er voldoende juridische basis is voor regels. Waar nu nog rechters achteraf laserstralen van discotheken verbieden, zouden rijk, provincies en gemeenten voortaan beperkingen moeten opleggen aan de lichtbelasting, onder meer in bestemmingsplannen. Rijkswaterstaat is al op de goede weg door te werken volgens een vrijwillige richtlijn die bepaalt dat in natuurgebieden alleen wegverlichting wordt aangebracht als de veiligheid dat eist. Frederike Bloemers van Natuurmonumenten: ,,Er zijn een heleboel regels, maar ze worden onvoldoende benut. Ze zijn versnipperd over bestuurslagen en belangen. Wij willen duisternis erkennen als kernwaarde.''

Wageningen is een van de weinige gemeenten die ,,bewust'' lichtbeleid voeren. Zonder de wettelijke aansprakelijkheid uit het oog te verliezen voor ongelukken als gevolg van gebrekkige verlichting, tracht de gemeente vooral in woonstraten lantaarnlicht te beperken, al was het maar om energie te besparen. ,,Er zijn mensen die nu moeite hebben om hun sleutel in het slot van hun voordeur te steken, maar dan moeten ze zelf maar een lamp ophangen'', zegt Bert-Jan Theunissen, projectleider openbare verlichting van de gemeente. Het populaire ,,aanstralen'' van monumentale gebouwen is in Wageningen 's nachts niet altijd toegestaan. Wandelparken worden niet meer automatisch verlicht. De ervaring leert dat zulks ,,schijnveiligheid'' biedt. Theunissen: ,,We hebben hier een aanrander gehad die het alleen maar makkelijk vond dat er licht was. De slachtoffers hebben hun mondje wel geroerd, maar als er niemand in de buurt woont, heeft verlichting geen effect.''