De imperial overstretch doet zich gelden

Leo Kirch, de Duitse mediamagnaat, komt nooit meer terug. Hij heeft zich vertild aan het betaald voetbal, de wereldkampioenschappen, de Formule-I-racerij, betaaltelevisie, alles waaraan een imperialist in het universum van het entertainment zich vertillen kan. Het is een bekende, een klassieke gang van zaken in de nieuwste, de postmoderne wereld. `Imperial overstretch' noemt de historicus Paul Kennedy het in zijn boek The Rise and Fall of the Great Powers. Dat gaat over de politieke geschiedenis. Het Romeinse Rijk, de Hollandse Republiek, Napoleon, het Britse Rijk, het Sovjet-imperium, allemaal zijn ze ten onder gegaan aan dat noodlottig mengsel van grenzeloos begeren, gebrek aan zelfkritiek en overschatting van hun eigen macht. De nieuwe wereldrijken zijn die van de gemondialiseerde mediaconcerns. De nieuwe keizers sluiten bondgenootschappen, proberen elkaar te veroveren, te annexeren. Hun macht komt niet meer uit de loop van een geweer, maar uit uw televisiescherm. Ze worden beroemd, bewonderd. Politici dingen naar hun gunst, kunstenaars zijn hun beste kameraden. Dan gaan ze denken dat ze alles kunnen. Failliet.

De werkelijkheid is natuurlijk ingewikkelder. Om te begrijpen hoe het in elkaar zit, moet je iedere dag het katern Economie van deze krant, de Wall Street Journal en de Financial Times lezen. De FT had op zes april een mooi hoofdartikel over de opkomst en ondergang van Leo Kirch. ,,Deze crisis is een gevolg van de boom op de beurs in het vorige decennium, en in het bijzonder van het geloof dat een mediaconcern met `content' de wereld praktisch in zijn zak heeft.'' `Content' is inhoud van het magische soort. Het is de inhoud van televisieprogramma's, films, boeken waarmee het grootste publiek wordt gescoord. Kan niet verdommen wat voor soort inhoud het is. Voetballen, racen, Jerry Springer, porno, emotie-tv, quiz, open hartoperatie, tien mensen in een container, oorlog met veel knallen in een ver land; allemaal `content'.

Voetbal was en is een voltreffer. Dan laat de discipline van de vrije markt zich gelden. De voorzitters van de voetbalbonden zijn ook niet dom en de spelers evenmin. De clubs laten grotere stadions bouwen, de spelers willen meer geld. U zult zich misschien herinneren dat een van de broertjes De Boer (als ik het wel heb) een paar jaar geleden vond dat hij, gegeven de diensten die hij ieder weekeind de natie bewees, zijn salaris belastingvrij moest hebben. De Financial Times noemt David Beckham, aan wie Manchester United 80.000 pond per week heeft geboden.

Dat geld moet ergens vandaan komen. Het meeste komt van de televisierechten, en dus, langs allerlei omwegen, via betaaltelevisie, reclame, belasting, van u. Maar u raakt oververzadigd. Dat hadden de Napoleons van de mediaconcerns niet voorzien. Contract is contract. Er moet betaald worden. De imperial overstretch doet zich gelden. Failliet. Zo ongeveer is het tenminste met Leo Kirch gegaan. Een laat slachtoffer van de trage zeepbel-explosie die een jaar of twee geleden is begonnen.

Moet dit stukje niet in het Economie-katern staan? Ik zou me er niet voor schamen, maar content hoort ook tot de cultuur en de politiek. Na een Amerikaans rapport over het verband tussen vertoond geweld en gepleegd geweld, maken we ons weer zorgen over wat de kinderen en ook de grote mensen graag op de televisie zien. Je kunt daar gemakkelijk wat lacherig over schrijven, wat dan ook weer veel gedaan wordt. Bent u uw eigen jeugd vergeten? En: het zou een mooie boel worden als iedereen na een film met geweld de straat op ging om een beetje te moorden. Enzovoort.

Het gaat niet om een geval, maar om de stortvloed, het dagelijks bombardement, niet alleen van geweld, maar van platheid in het algemeen, simplificaties, de gelijkschakeling van alles tot entertainment. Daarmee houden de nieuwe wereldrijken zich in stand, groeien, proberen elkaar te veroveren, overwinnen of gaan ten onder, zoals dat van Leo Kirch. Dan volgt op het lijk de anatomische les. De dwarsverbindingen met invloedrijke politici komen aan het licht. Kirch was bevriend met Helmuth Kohl.

Staatsman en mediamagnaat Silvio Berlusconi en Rupert Murdoch hadden belangstelling voor een paar organen van het stervende concern, maar bij nader inzien zagen ze ervan af.

Dwight Eisenhower, eerst generaal, toen president, heeft in die laatste hoedanigheid de term militair-industrieel complex verzonnen. Hij beschreef daarmee de onontwarbare verbindingen tussen de militairen, de politiek en de industrie. Op vergelijkbare manier is sinds het einde van de Koude Oorlog het economisch-politiek mediacomplex ter ontwikkeling gekomen.

Misschien is het nog minder doorzichtig dan dat van Eisenhower, omdat het – sterk gemondialiseerd – zich aan politieke controle onttrekt. Het heeft wel een politieke signatuur. Het is rechts. Niet traditioneel conservatief, maar genadeloos rechts, en als het de kans krijgt, laat het dat in de politiek merken, het liefst geruisloos en onzichtbaar.