Cynisme is oppervlakkig

Met `De lijfarts' schreef Maria Stahlie haar `ultieme boek'. ,,Het moet bij voorkeur mooi weer zijn in mijn boeken. Mijn personages hebben het al moeilijk genoeg.'

Twee keer heeft Maria Stahlie, die in werkelijkheid Madeline Tolhuisen heet, overwogen te stoppen met schrijven. De eerste keer was in 1997 na de voltooiing van haar zevende roman, omdat haar werk onvoldoende erkenning kreeg. Gelukkig werd die zevende roman, Honderd deuren, kort daarop bekroond met de Multatuliprijs. Dat schonk haar het zelfvertrouwen om door te gaan. De verhalenbundel Zondagskinderen die twee jaar later verscheen, werd alom lovend besproken èn Stahlie kondigde aan dat ze een gouden idee had voor een nieuwe roman. Als dat `ultieme boek' eenmaal af was, zou misschien het moment aanbreken om `echt te stoppen met schrijven'.

Die roman van bijna 600 pagina's, De lijfarts, is nu voltooid, een breed uitwaaierend boek, in mijn ogen te vergelijken met het beste van A. F. Th. van der Heijden en met het werk van grote Amerikaanse vertellers als Tom Wolfe. Haar zwanenzang? Nee hoor. Stahlie maakt, als ik haar op haar zonnige etage in de Amsterdamse Pijp kom feliciteren met haar meesterproef, niet de indruk voorgoed uitgeschreven te zijn. ,,Ik speel wel eens met de gedachte om te stoppen', zegt ze, ,,maar als ik eenmaal bezig ben dan krijgt het plezier toch weer de overhand. Het is allemaal niet zo dramatisch. Wel is het zo dat ik voor zo'n boek alles opmaak wat ik in mijn hoofd heb. Dus nu is mijn hoofd een groot, leeg, gonzend gat.'

Stahlie, in 1955 geboren in Arnhem en opgegroeid in Breda, is getrouwd met de schrijver Dick Schouten, aan wie veel van haar boeken zijn opgedragen en met wie ze een soort twee-eenheid vormt. Naar haar exotisch klinkende nom de plume heeft ze niet lang hoeven zoeken. ,,Maria Stahlie is de naam van mijn moeder', vertelt ze. ,,Ik zie mijn vader nooit meer en ik dacht: als ik ooit een bekende schrijver word, gaat de naam van mijn vader furore maken. Daar had ik niet zo'n zin in. Maar er speelt ook mee dat ik enige afstand nodig heb. Schrijven maakt een zekere roekeloosheid in mij los, terwijl ik in het niet-schrijvende leven een afstandelijk, behoedzaam, om niet te zeggen beducht mens ben. Onder een andere naam kan ik andere dingen, ben ik tot meer in staat.'

In dat opzicht lijkt ze op Muriël, de hoofdpersoon van De lijfarts, die zich uitgeeft voor iemand anders en vervolgens in die rol boven zichzelf uitstijgt. Muriël, een ongeveer dertigjarige, aan ingebeelde ziekten lijdende vrouw, heeft haar ouders verloren bij een auto-ongeluk. Ze beeldt zich in dat zij dat ongeluk op haar geweten heeft, voelt zich een onheilbrengster, een gedoemde die zich maar het beste uit de voeten kan maken. Tot ze haar bestemming vindt in een rol die haar als een handschoen past: lijfarts van een oude Hongaarse dame in Breda. Helaas heeft ze haar artsenstudie niet voltooid. Ontdekking ligt voortdurend op de loer, medische blunders vallen niet uit te sluiten, ontmaskering dreigt en de gevolgen daarvan zullen ongetwijfeld dramatisch zijn.

Hoe kwam je op het idee voor een lijfarts als hoofdpersoon?

,,Hypochondrie is mij niet vreemd', zegt Stahlie op een toon waarin een onstuitbaar enthousiasme klinkt. ,,Uit het oogpunt van de hypochonder heeft de gedachte aan een lijfarts altijd tot mijn verbeelding gesproken. Een lijfarts is niet van deze tijd en hoort eigenlijk thuis in een historische roman. Maar ik wilde er geen historische roman van maken. Op een of andere manier ligt het kostuumstuk mij minder. Ik moest dus bedenken hoe ik het geloofwaardig, of zelfs doodnormaal kon maken dat iemand van een jaar of dertig in deze tijd ergens lijfarts wordt. Tweederde van mijn boek had ik nodig om dat idee aannemelijk te maken. Ik dacht: als ik nou een hypochondrische vrouw lijfarts laat worden, dan kan zij zich plaatsvervangend bekommeren om het lichaam van een ander. En dat leek mij dè oplossing.'

Waarmee je je eigen hypochondrie bezweert?

,,Waarmee je die afschuift. Het is het lichaam van iemand anders waarover je je dan zorgen moet maken, zodat je de zorg over jezelf afwentelt. Letterlijk. Toen ik nog in het idee-stadium voor deze roman verkeerde, woonden wij negen maanden op een Grieks eiland en daar was ik zeer hypochondrisch. Door de storm kon ik niet van het eiland af, niet naar Athene, waar alle ziekenhuizen waren in geval van een hartaanval of andere erge ziektes. Ik ontdekte dat er op het eiland een Nederlandse vrouwelijke arts woonde die in de winter de tijd dat wij er waren alle tijd had voor mij. Wat een geweldige luxe als iemand anders zich bezighoudt met jouw kwaaltjes en pijntjes. Dat was voor mij een droom die uitkwam en misschien de aanleiding voor De lijfarts.'

Iemand die het goede in de mens vertegenwoordigt?

,,Al schrijvend wil ik werelden creëren waarin bij vlagen, misschien wel als puntje bij paaltje komt, vriendelijkheid, nieuwsgierigheid, generositeit, vervoering, compassie de scepter zwaaien. Dat is de bedding van dit verhaal, van al mijn verhalen. Ik wil dat in mijn boeken een taal wordt gesproken die van alle tijden en van alle mensen is. Ik wil met universele tonen en beelden mijn wereld bevolken.'

Hoe ziet die wereld eruit?

,,Er bestaat een vrijwel algemeen geaccepteerd negatief wereldbeeld waarin de mens onvolkomen is en het leven zinloos. Ik vind dat een te gemakzuchtige visie van mensen die te snel zijn opgehouden met nadenken, nadat ze eenmaal de zogeheten ontnuchterende waarheid onder ogen hebben gezien.

,,Een mens is tot meer in staat dan cynisme. Je moet niet blind zijn voor allerlei duistere krachten mijn hoofdpersoon is dat ook niet bepaald maar je hoeft je er ook niet bij neer te leggen. Een mens is geen beest, een mens heeft verstand en een geweten en gevoelens en is bij machte in te grijpen. Als het echt nodig is, is een mens in staat boven zichzelf uit te stijgen. Dat is een diepe wens van mij die ik hevig genoeg koester om de waarheid ervan af te dwingen.'

Muriël, maar ook personages in andere boeken van je, zijn gefascineerd door de geneeskunde. Niet zelden zijn ze uitgeloot voor een studie medicijnen of mislukken ze vlak voor hun afstuderen.

,,Ik heb al heel wat medische handboeken doorgebladerd op zoek naar de oorzaak van mijn pijntjes. Je krijgt dan het misplaatste idee dat je nogal wat van een lichaam afweet. Een boek heeft trouwens ook veel weg van een menselijk organisme: een ademend en kloppend geheel.

,,Er zijn ook overeenkomsten tussen artsen en schrijvers. In De lijfarts zegt iemand dat een dokter door het vuur moet gaan voor zijn patiënt, maar dat een patiënt ook door het vuur moet willen gaan voor zijn dokter. Dat geldt net zo voor een schijver en zijn personages. Het kan geen kwaad als je als schrijver door het vuur wilt gaan voor je personages. En voor de plot, voor de traditie die je levend wilt houden, voor de verbeelding.'

Komt het lijden aan ingebeelde ziektes voort uit een op hol geslagen verbeeldingskracht?

,,O ja, zeker. Maar het wordt vooral veroorzaakt door een te grote ontvankelijkheid voor het absolute van de dood. Daar heeft Muriël last van, zonder zich daar zelf bewust van te zijn overigens. In dezelfde mate heeft ze last van een te grote ontvankelijkheid voor het absolute van de verantwoordelijkheid voor een kind, dat ze dan ook op een kwade dag in een duistere opwelling verlaat.'

In de roman gaat de hypochondrie van Muriël gepaard met pathologische leugenachtigheid. Ze verzint de ene smoes na de andere. Waar komt al dat liegen vandaan?

,,Dat past in haar overlevingsdrang. Ze heeft een enorme behoefte alles waterdicht te maken, maar kan dat alleen maar door haar verbeelding aan het werk te zetten. Een weefsel van verdichtsels is wat ik ook als schrijfster voortdurend aan het spinnen ben. Een weefsel waarin alles klopt, waar niets voor niets gezegd wordt en waar iedere smoes ook elders weer een functie krijgt.

,,Het moet allemaal ontzettend hecht zijn. Dat bevordert de echtheid van de personages en van de wereld waarin zij zich voortbewegen. Ik schep er genoegen in om het onwaarschijnlijke aannemelijk te maken.'

In je meeste boeken zitten nogal wat autobiografische elementen: hypochondrie, de verhouding met je echtgenoot. Is dat ook de reden dat `De lijfarts' voor een belangrijk deel in Breda speelt, waar jij en Dick zijn opgegroeid?

,,Nee, dat heb ik gedaan omdat ik veel baat heb bij settings die ik goed ken. Daarom speelt het boek zich ook ten dele af rond het Sarphatipark in Amsterdam, waar we wonen, en op plekken in Amerika waar we zijn geweest. Honderd deuren speelt op het Griekse eiland waar we hebben gewoond. Ik kan de lezers beter vertrouwd maken met mijn romanwereld als ik een omgeving beschrijf die me vertrouwd is. De illusie van echtheid moet zo tastbaar mogelijk zijn, de lezer moet al na een paar bladzijden de indruk krijgen dat hij eerder in die wereld geweest is.'

Je bent extreem gedetailleerd, bijvoorbeeld in de tijdsaanduidingen: overal worden data bij genoemd, maanden van het jaar, dagen van de week, uren van de dag.

,,Toen ik in Amerika writer in residence was, heb ik een paar colleges over Gerard Reve gegeven. Volgens Reve moet je als lezer altijd weten hoe laat het is, wat voor weer het is, waar je bent. Ik vind het ook heel belangrijk duidelijk te maken hoe de tijden zich tot elkaar verhouden. Het moet trouwens ook bij voorkeur mooi weer zijn. Mijn personages hebben het al moeilijk genoeg.'

Je boeken zijn wel eens omschreven als ideeënromans, ben je het daar mee eens?

,,Nee, in een ideeënroman is de boodschap het belangrijkste. Dan heb je een hele wereld nodig om een idee uit te dragen en dat is niet wat ik wil. Ik heb mijn denkbeelden over het bestaan vormgegeven in dit boek, maar ik vind de ideeën op zich, los van het verhaal, helemaal niet belangrijk. Dat zijn gewoon goedbedoelde meningen, volkomen inwisselbaar met andermans goedbedoelde meningen.'

Waarom poneer je dan met zoveel nadruk wijsheden als : `Omdat een mens een lijf heeft en een ziel, heeft hij een leven en omdat hij een leven heeft is hij verantwoordelijk voor het lijf en de ziel van anderen' en `De grootste opdracht die een mens heeft is ontvankelijk te raken voor de drang van het lot om genereus te zijn'?

,,Dat zijn inderdaad grote waarheden, maar op zich, als aforismen stellen ze niets voor, zijn het gewoon een soort tegelspreuken. Het zijn wel mijn intuïties over hoe je zoveel mogelijk van het leven kunt maken, maar ik ken aan die ideeën op zich geen eeuwigheidswaarde toe. In de context van het verhaal worden ze levende waarheden.

,,Binnen de romanstructuur krijgen ze veel betekenis, maar het is niet mijn hoofddoel iets uit te dragen. Daarom ben ik geen ideeënroman-schrijver, ik ben een verhalenverteller.'

In je boek speelt een Lakota-indiaan uit de Badlands in Amerika een belangrijke rol. Heb je onderzoek gedaan naar zijn godsdienst en de rituelen die daarbij horen of verzin je die?

,,Die rituelen zijn echt, dat heb ik nagezocht. We zijn ook in de Badlands geweest en hebben er veel over gelezen. We waren danig onder de indruk van wat er is overgebleven van de indianen-cultuur en hoe men probeert die in leven te houden.'

Mijn enige aarzeling bij je boek is het einde als Muriël, net als in de indianencultuur gebruikelijk is, een visioen krijgt over haar nabije toekomst. Neigt dat niet te veel naar een feelgood-einde?

,,Het zegt iets over het Nederlandse literaire klimaat dat je daar een aarzeling bij hebt. Eerlijk gezegd is die scène sluitsteen van een compositie van zeshonderd bladzijden. Als het goed is, ontstaat er een verlossingssfeer die duizendvoudig krachtiger, plechtiger is dan een soapterm als feelgood kan suggereren.'

Staat die verlossing voor `de drang van het lot om genereus te zijn'?

,,Als je, zoals ik, de visie dat het leven zinloos is en de mens slecht, goedkoop vindt, dan komt de vraag op in hoeverre een mens in staat is om genereus te zijn. Vaak is het van het lot afhankelijk of iemand daar wel of niet toe in staat is, maar even vaak is van de goede wil van mensen van vlees en bloed afhankelijk of het lot zijn drang kan botvieren.'

Een echte hypochonder kan toch moeilijk geloven in de generositeit van het lot?

,,Behalve als hij er ontvankelijk voor wordt en dan is hij ook hypochonder-af. Dan is zijn wens veranderd in de waarheid.'

Klinkt een beetje New Age-achtig.

,,Tot mijn ontsteltenis is me dat één keer eerder verweten. Als lang nadenken het zicht opent op de aloude intuïtie dat licht ouder is dan duisternis, dan is het een koude douche wanneer die intuïtie over één kam wordt geschoren met het positieve denken dat New Age-adepten zo aanspreekt in hun eendimensionale hang naar overzichtelijkheid en troost.'

Kun je volhouden dat het lot genereus is als je naar de wereld om je heen kijkt?

,,In mijn boek staat nergens dat het lot genereus ís, maar dat het een niet-aflatende dráng heeft om genereus te zijn. Die drang wordt door mensen voortdurend gedwarsboomd. Ik krijg sommige beelden van 11 september maar moeilijk van mijn netvlies. Die foto van de man die moederziel alleen op zijn kop hangend met zijn werkkoffertje nog in zijn hand, langs een WTC-toren naar beneden suist. Toch zullen er uit die ramp ook goede dingen voortkomen die er anders niet zouden zijn geweest. Dit is wat in het boek de bloem op de ravage wordt genoemd. Het kan niet waar zijn dat het laatste woord gesproken is met de vaststelling dat het leven zinloos is en de mens onvolkomen. Volgens mij is het laatste woord: onuitputtelijkheid. Onuitputtelijk is onze verbeelding, onuitputtelijk zijn de mogelijkheden van mensen om mouwen te passen aan dingen die eenmaal fout zijn gegaan, onuitputtelijk is de drang van de mens om de wereld te begrijpen. En dat is iets waar ik mij blij om kan verbazen.'

`De lijfarts' is verschenen bij uitgeverij Prometheus. Prijs €24,95 (pap.) en €32,50 (geb.)