Zweven boven eigen lichaam

Een man krijgt een hartstilstand en overlijdt. Zijn familie neemt afscheid van hem. Dan komt hij weer bij. Hij heeft zichzelf uit zijn lichaam zien opstijgen, vertelt hij, en een meisje ontmoet van wie hij ooit veel gehouden heeft. Hij kreeg weer hetzelfde gevoel als toen hij haar vroeger kende. Als hij kon kiezen tussen verder leven en dat gevoel nog een keer meemaken, dan koos hij voor het laatste. Een klassieke bijnadoodervaring.

Eind vorig jaar ontstond er wetenschappelijke commotie. Een Nederlandse cardioloog, Pim van Lommel, publiceerde in The Lancet een onderzoek waarvoor hij binnen een week 344 mensen ondervroeg die na een hartstilstand eerst doodverklaard waren en daarna gereanimeerd werden. Het was wereldnieuws: 18 procent kon zich iets herinneren en 8 tot 12 procent had bijnadoodervaringen, compleet met de beleving van boven het eigen lichaam zweven, contact met overleden familie en vrienden, en de klassieke tunnel-met-licht-aan-het-eind.

Ook wisten de patiënten zich zaken te herinneren uit het ziekenhuis zelf – dingen waarvan het personeel kon bevestigen dat ze tijdens de hartstilstand waren gebeurd. Tot dan toe waren bijnadoodervaringen altijd gedocumenteerd een tijd nadat ze zich hadden voorgedaan. Het idee is dat mensen dan inmiddels met familieleden, artsen en verplegers gepraat hebben, en dan een hoop moois bij elkaar kunnen verzinnen over wat ze in hun `dood' hebben meegemaakt. De studie van Van Lommel zou aantonen dat er écht nog iets `leefde' nadat een patiënt overleden was verklaard.

Maar wat dan? Volgens diverse neurologen laat de geringe doorbloeding van de hersenen tijdens een hartstilstand helemaal geen hersenactiviteit toe. Betekent dat dan dat het bewustzijn niet in de hersens zetelt? Of had enthousiast ziekenhuispersoneel toch te veel ontbrekende gegevens in de verhalen van de bijna overleden patiënten ingevuld? Of moeten we nadenken over wat `hersenactiviteit' nu precies is, en of die na de `dood' nog kan voortbestaan zoals een kip zonder kop nog kan doorrennen?

De uitzending van Noorderlicht vanavond stelt gelukkig zweefloos al deze vragen. Geen vage vergelijkingen tussen uittredingservaringen en het idee dat het bewustzijn zich ergens buiten de hersenen bevindt. Helaas ook geen sluitende antwoorden op hoe alles in elkaar zit. Maar dat had ik natuurlijk ook niet mogen verwachten, in een wetenschapsprogramma. Het lijkt het leven zelf wel.

Noorderlicht: Uit het leven van een dode, VPRO, Ned.3, 20.00-20.30u.