Gat van 3 miljard

Op televisie en her en der in het land draaien de lijsttrekkers hun voorgeprogrammeerde verhalen af. Sceptische burgers zullen zich afvragen hoeveel die plannen en beloften aan de kiezers waard zijn. Zij kunnen het antwoord vinden in een recent rapport van het Centraal Planbureau. Het CPB heeft de verkiezingsprogramma's van de acht op dit moment in de Tweede Kamer vertegenwoordigde partijen door de computer gehaald. Partijen hadden daar zelf om gevraagd. Het rapport Keuzes in kaart 2003-2006 bevestigt dat de marges smal zijn. Bovendien zijn de vooruitzichten voor de overheidsbegroting inmiddels verslechterd. Hierdoor gaapt in de financiële verantwoording van alle partijen een gat van 3 miljard euro. Het is nog volstrekt onduidelijk hoe zij deze tegenslag denken op te vangen.

Eerst even terug naar de oorspronkelijke becijferingen van het planbureau. De financiële speelruimte van politici is uiteraard groter naarmate het Nederland in economisch opzicht meer voor de wind gaat. Het CPB hanteert voor alle partijen hetzelfde voorzichtige scenario voor de gang van zaken in de economie. Volgens dit scenario groeit de nationale economie in de komende kabinetsperiode met 2,25 procent per jaar. Vervolgens becijfert het bureau het beloop van de uitgaven en ontvangsten van de overheid tot vier jaar vooruit. Daarbij is het uitgangspunt dat het bestaande beleid ongewijzigd wordt voortgezet. Zo blijven de belastingtarieven gelijk. De uitkeringen stijgen even snel als de CAO-lonen, zoals de `koppelingswet' eist. De Betuwelijn wordt afgebouwd. En zo verder. Zonder nieuw beleid, zo leren de rekensommen van het planbureau, groeien de overheidsuitgaven tot 2006 met ongeveer 13 miljard euro. Dit is de reële groei van de collectieve sector, want alle cijfers zijn gecorrigeerd voor de vertekenende invloed van de geldontwaarding. De ontvangsten van de overheid nemen tot 2006 reëel met 16 miljard euro toe. Omdat de ontvangsten sneller stijgen dan de uitgaven, beschikt elke politieke partij in eerste aanleg over dezelfde budgettaire `ruimte' van circa 3,5 miljard euro. Die ruimte kan worden gebruikt om de uitgaven te verhogen, bovenop de uitgavengroei met 13 miljard euro die al in de vooruitberekening ligt besloten. Het alternatief is dat de ruimte wordt ingezet om de belastingen te verlagen of om het saldo van de begroting te verbeteren.

Partijen kunnen hun budgettaire armslag uiteraard verruimen door te bezuinigen op al bestaande uitgaven. Zo vallen immers extra middelen vrij. VVD en CDA streven naar bezuinigingen ter grootte van 6 miljard euro. De PvdA komt niet verder dan 3 miljard. Verbazingwekkend. Dit jaar bedragen de collectieve uitgaven iets meer dan 200 miljard euro. Kennelijk zijn de grote partijen niet in staat gedurende een gehele kabinetsperiode meer dan luttele procenten van de bestaande uitgaven weg te snijden voor nieuw beleid. Partijen kunnen ook meer uitgeven nadat zij de belastingen hebben verhoogd. De drie grote partijen wijzen lastenverzwaring in de komende jaren echter categorisch van de hand. De totale ruimte bedraagt dus 6,5 miljard (PvdA) tot omstreeks 9,5 miljard (VVD en CDA). Alle partijen leggen daarvan 2 à 2,5 miljard opzij. Ze geven die euro's niet uit en evenmin terug aan de belastingbetalers. Hierdoor neemt het overschot op de begroting toe en kan de schuld van de overheid sneller worden afgelost. De PvdA wil de overige 4,5 miljard spenderen. CDA en VVD willen een deel van de 7 miljard die zij nog over hebben uitgeven, en daarnaast de belastingdruk verlichten.

Vorige week maakte het CPB het eerste hoofdstuk van het Centraal Economisch Plan 2002 openbaar. Uit de tekst valt af te leiden dat alle politieke partijen rekening moeten houden met een tegenvaller van 3 miljard euro. De hoofdoorzaak is dat de belastingen de komende jaren minder opbrengen dan waarmee het Planbureau eerder had gerekend. Hierdoor kunnen partijen een aanzienlijk deel van hun beloften aan de kiezer niet waarmaken. Hoe denken partijen dit budgettaire bloedverlies te stelpen? Laten zij de verbetering van het begrotingssaldo dan maar achterwege? Dit betekent dat de schuld van de overheid minder snel kan worden afgelost. Het gevolg is dat de rentelasten hoger uitvallen waardoor minder geld voor zorg en onderwijs overblijft. Of zetten de partijen hun plannen op een laag pitje om tot 2006 meer geld uit te geven voor gezondheidszorg, onderwijs en de veiligheid op straat? Of zien CDA en VVD af van hun plannen om de belastingen per saldo te verlagen, en besluit de PvdA alsnog de belastingdruk met enkele miljarden euro's op te voeren? Dit zijn geen onbelangrijke vragen, nu partijen de helft (PvdA) danwel een derde (CDA, VVD) van hun budgettaire speelruimte hebben verloren.

De lijsttrekkers zijn voortdurend op tv te zien. Wil iemand ze eens vragen hoe ze het gat van 3 miljard denken te stoppen? Dat is informatie waar kiezers wat aan hebben.