Groot lichtman

De Tsjechische theaterontwerper Joseph Svoboda, oprichter van het Praagse theater Laterna Magika en uitvinder van de Svoboda-lichtbak, is gisteren op 81-jarige leeftijd in Praag overleden. Door zijn experimenten met licht en ruimte speelde hij een belangrijke rol in de naoorlogse ontwikkeling van decorontwerp en theatertechniek.

Svoboda werd op 10 mei 1920 geboren in Cáslav, centraal Bohemen. In de jaren vijftig werkte hij als chef techniek en decor bij het Nationale Theater in Praag. Voor het Tsjechische paviljoen op de Wereldtentoonstelling 1958 in Brussel ontwierp hij samen met regisseur Alfred Radok de Polykran; een decor waarin – met behulp van veel projectieschermen en lichteffecten – toneelspel en mime schijnbaar naadloos overgingen in filmbeelden.

Deze vernieuwende, technische manier van theater maken werd de basis voor Svoboda's eigen theater, Laterna Magika in Praag, in de communistische jaren een boegbeeld van het culturele leven en ook nu nog een toeristische trekpleister. Tijdens de Fluwelen Revolutie, de geweldloze omverwerping van het communistische regime in 1989, diende Laterna Magika als dissidentencentrum van waaruit leiders als Vaclav Havel de wereldpers te woord stonden.

Svoboda zal in het theater voortleven met de door hem ontworpen Svoboda-lichtbak, bestaande uit een rij intense laagspanningslampen, reflectoren en strooiringen. Op de grond geplaatst werpen de lampen smalle lichtbundels omhoog. Als deze schijnen door `oliemist' – kunstmatig opgewekte nevel – ontstaat een muur van licht. Hierachter kunnen spelers en decor snel en eenvoudig aan het oog worden onttrokken en weer tevoorschijn komen. Zo had Svoboda de lichtbak althans bedoeld; nu wordt hij ook op andere manieren gebruikt.

Svoboda ontwierp decors voor zo'n zevenhonderd toneelstukken en opera's. Voor de Nederlandse Opera verzorgde hij tussen 1959 en 1984 licht en decors voor elf voorstellingreeksen, aanvankelijk vooral in het Holland Festival. Op Verdi's I vespri Siciliani na, betrof dat Tsjechisch repertoire, zoals Katja Kabánova en Jenufa van Janácek en Rusalka van Dvorák.