Film noir volgens illusionist Mamet

Wat David Mamet ook schrijft - scenario's, toneelstukken of verhandelingen - het is altijd kraakhelder proza. In de persmap van zijn achtste film als regisseur-schrijver, Heist, legt hij het verschil uit tussen een film noir en een gewone gangsterfilm: ,,Film noir bestaat uit twee hoofdbestanddelen, geweld en ironie. Dat is het verschil. Gangsterfilms zijn eigenlijk sentimenteel. Ze zijn gewelddadig en sentimenteel. En film noir is gewelddadig en onsentimenteel. Het is veel killer dan een gangsterfilm. Geweld is emotioneel, dus door de emotie eruit te halen, maak je het bijna automatisch ironisch.''

Het voordeel van zo'n inleiding, die in een notendop het verschil tussen James Cagney en Humphrey Bogart uitlegt en Elmore Leonard en Quentin Tarantino classificeert, is dat een recensent die kan overschrijven om de film te typeren, in plaats van een samenvatting van de plot te geven. Die is namelijk te helder, te lapidair om er ook maar iets van te kunnen onthullen.

Heist is een eigentijdse film noir in de betekenis die Mamet eraan geeft. Hoofdpersonen zijn een meester-inbreker (Gene Hackman), zijn assistent (Delroy Lindo), zijn klusjesman (goochelaar en vast Mamet-acteur Ricky Jay), zijn heler en financier (Danny DeVito) en zijn vriendin (Mamets echtgenote Rebecca Pidgeon). Er gaat iets mis bij een inbraak (`heist' is een veel mooier woord) en in de samenwerking, zodat oude en nieuwe loyaliteiten op de proef gesteld worden, misschien wel verschuiven.

De films en scenario's (The Untouchables, Glengarry Glen Ross) gaan niet alleen over taal, geweld, emotie, ironie en loyaliteit, maar ook over illusie. In zijn regiedebuut House of Games (1987) bracht de vingervlugheid van beroepsvalsspelers een professor in de problemen, en in The Spanish Prisoner (1998) ging het om spelletjes en codes, uitvindingen en geheime diensten. Je wist nooit wie bedroog, wie acteerde en wat het verschil was tussen echt of onecht. Behalve een film noir, en een relatief duur geproduceerde Mamet-film (dankzij de medewerking van sterren als Gene Hackman en Danny DeVito), is Heist ook een beschouwing over acteren, over doen alsof. Voorzichtig, stap voor stap, zet Mamet de kijker op het verkeerde been, zoals een illusionist die de aandacht afleidt om op het juiste moment toe te kunnen slaan. Het verdient aanbeveling om bij het kijken na verloop van tijd te negeren dat je naar acteurs kijkt die spelen dat ze acteren. Al mag er na afloop voor deze pirouettes op het slappe koord best geapplaudisseerd worden.

Heist is een ideale inleiding tot de wereld van David Mamet, waarin de taalgrapjes en de kunstmatige, regelmatig woorden uit de vorige zin herhalende dialogen niet meer heel erg opvallen. Het lijkt bijna wel een gewone film over een meester-inbreker. Maar dat is het, gelukkig, net niet.

Heist. Regie: David Mamet. Met: Gene Hackman, Delroy Lindo, Danny DeVito, Rebecca Pidgeon, Sam Rockwell, Ricky Jay, Patti LuPone, Jim Frangione. In 7 bioscopen.