Tribunaal koestert zijn getuigen

In Den Haag is het proces hervat tegen Slobodan Miloševic. De verdachte had griep, de getuigen moesten weken wachten voordat ze met hun verhaal konden komen. Voor hun begeleiding heeft het Joegoslavië-tribunaal een speciale afdeling.

De getuigenkamer van rechtszaal 1 van het Joegoslavië-tribunaal was afgelopen weken leeg. De Joegoslavische ex-president Slobodan Miloševic, die in deze zaal terecht staat, had griep. De zittingen werden uitgesteld en de getuigen moesten wachten tot de verdachte weer beter was. Ze gingen terug naar huis. Of ze bleven in Den Haag, waar het tribunaal een hotel voor hen boekte. Ze wandelden langs het strand van Scheveningen, ze winkelden, maakten uitstapjes met hun begeleiders van het tribunaal. Dat doen getuigen die tijd over hebben. ,,Maar de regel is dat ze weinig vrije tijd hebben'', zegt Danielle Cailloux, hoofd van de afdeling `Slachtoffers en Getuigen' van het tribunaal. ,,Het is een eeuwig gevecht met aanklagers en advocaten. Wij zeggen: Plan het alstublieft goed. Hoe langer getuigen hier zijn, hoe hoger de stress en hoe meer problemen ze als getuige kunnen oproepen.''

In de week voordat Miloševic ziek werd, getuigde in de rechtszaal de eerste Kosovo-Albanees die door de aanklagers naar Den Haag was gehaald. Hazbi Loku, onderwijzer, moest huilen toen hij vertelde dat hij begin maart 1999 het lijk van zijn broer had gevonden in een beek. De rechter schorste het proces vijf minuten. In de getuigenkamer kreeg Loku koffie, en er was psycholoog van de afdeling van Cailloux die met hem praatte.

In het Miloševic-proces was Loku de eerste die huilde. Maar in het tribunaal kijken ze er niet meer van op. In iedere rechtszaal staat een doos papieren doekjes klaar. Bij de psycholoog of maatschappelijk werkster van de getuigen-afdeling kunnen ze in de pauzes ,,hun hart luchten'', zegt Cailloux. Maar de meesten vertellen weinig over hun getuigenis. ,,Er zijn er ook die zeggen: Kunnen we niet een paar moppen vertellen of een kaartje leggen?''

In België was Danielle Cailloux rechter en onderzoeksrechter. Ze werkt nu ruim een jaar voor het Joegoslavië-tribunaal. Medewerkers van haar afdeling, waar zo'n veertig mensen werken, regelen de reis van getuigen naar Den Haag, ze reserveren hotels, huren tolken in die getuigen in Nederland begeleiden, en ze doen aan nazorg. Cailloux: ,,We proberen de getuige gerust te stellen door de procedure uit te leggen, soms spelen we een rollenspel om ze te laten wennen aan het verhoor.''

In Servië is een nieuwe vloek bedacht: mag God je laten kruisverhoren door Miloševic. De oud-president van Joegoslavië maakte in de rechtszaal indruk door de scherpe vragen die hij stelde. De aanklagers waren bezorgd, ze dachten dat getuigen niet meer naar Den Haag wilden komen uit angst voor het kruisverhoor. Cailloux zegt dat er wel getuigen zijn die opzien tegen het verhoor door Miloševic. ,,Maar er zijn er ook die het goed aan kunnen.'' Het maakt volgens Cailloux uit dat Miloševic niet de directe dader is. In andere processen komt het voor dat getuigen in de rechtszaal tegenover hun eigen verkrachter of beul zitten.

,,De meeste getuigen'', zegt Cailloux, ,,hebben meer angst om te vliegen dan om te getuigen.'' Soms is die angst zo groot dat ze met de trein of de auto naar Den Haag komen. Veel getuigen waren nooit eerder in het buitenland.

De getuigen van het tribunaal worden opgeroepen door de aanklagers, advocaten, of door de rechters zelf. Bijna driekwart van alle getuigen komt uit ex-Joegoslavië. Ze blijven meestal een week in Den Haag. De afdeling `Getuigen en Slachtoffers' helpt hen als ze kinderopvang nodig hebben of als er voor hun dieren gezorgd moet worden. De getuigen krijgen van het tribunaal compensatie voor gederfde inkomsten. De hoogte daarvan is gebaseerd op de laagste salarisschaal van VN-medewerkers, en die verschilt per land. Getuigen uit Bosnië krijgen 25,35 euro per dag, getuigen uit de Verenigde Staten – dus ook de vroegere president Bill Clinton, als die in het Miloševic-proces zou getuigen – krijgen 67,91 euro. Voor getuige-deskundigen geldt een aparte regeling: zij krijgen tweehonderd dollar per dag.

De afdeling van Cailloux regelt speciale bescherming voor mensen die na hun getuigenis gevaar lopen. Tot nu toe werden 59 mensen – getuigen en naaste familieleden – ondergebracht in een land buiten de eigen regio. Het tribunaal heeft overeenkomsten met negen landen die bereid zijn getuigen op te nemen als die in eigen land niet meer veilig zijn.

In de buurt van de werkkamer van Cailloux, op de eerste verdieping van het Joegoslavië-tribunaal, is één van de getuigenkamers. Het wordt `het kamertje van de doodsangst' genoemd, vijf getuigen zijn letterlijk op de drempel van de rechtszaal ingestort. De kamer is net opgeknapt. Er ligt een felgekleurd kleed op de vloer, er staan planten, aan de muur hangen ingelijste posters en een plattegrond van ex-Joegoslavië. De medewerkers hebben, vertelt Cailloux, zelf ook weleens geld ingezameld om de kamer wat vrolijker te maken. Er staat een koffiezetapparaat, een snelkoker, een koelkast met frisdrank. Er zijn legpuzzels en spelletjes, in een rek liggen tijdschriften, en op tafel staan koekjes en een pakje tissues.

Het ruikt er naar sigaretten. In het Joegoslavië-tribunaal mag niet worden gerookt, maar voor de getuigenkamers is een uitzondering gemaakt. ,,Je mag ze dat pleziertje niet ontnemen, hè?''