Terug naar de voedingsbodem

Mijn vader hield het Midden-Oosten goed in de gaten, zoals het een bijbelvaste ARP'er (geboortejaar 1914) betaamde. Nog vóór de Club van Rome en het kabinet-Den Uyl zag hij overal crisisverschijnselen en dus, wie weet, de kans op een doorbraak naar betere tijden. Een citaat uit zijn boekenkast over de zege van het Israëlische leger in 1967: ,,Eén ding staat vast: de toestand van voor 5 juni zal niet meer terugkeren. Door zijn snelle en doeltreffende optreden heeft Israël duidelijkheid gebracht in een uitermate troebele situatie en de democratische wereld mag daar de jonge staat dankbaar voor zijn. Men verwacht wel dat er nu definitief een einde komt aan die zenuwslopende toestand die nu al bijna twintig jaar voortduurt.''

Het stond in Israel in het geweer, een deeltje uit de `actuele Parool-pocketserie', door het Amsterdamse dagblad uitgebracht na de Zesdaagse oorlog, en het stellige optimisme van dat citaat lijkt nu uit een totaal andere wereld te komen. Helaas was mijn vader toen al een stuk minder goedgemutst over het vervolg. `Derde Wereldoorlog plusminus in 1984', krabbelde hij angstig of hoopvol? in de kantlijn van een kaartje met de nieuwe bezettingsgrenzen van Gods volk. En daarnaast, met een oprisping van laat-christelijke heilsverwachting: `Wederkomst van de Messias?'

Geen van beide is gekomen, maar niet getreurd: er is desondanks veel veranderd. Bijbels engagement met Israël is verruild voor een veel breder humanistisch en politiek perspectief. De sympathie ligt nu eerder bij de Palestijnen dan bij de tankcommandanten van Sharon. Niet verwonderlijk, want de manier waarop Israël de Palestijnen nu al jarenlang `aanpakt' (door ze murw te beuken, zoals in Zuid-Afrika met tweederangsburgers gebeurde: keeping the niggers down) heeft zelfs het failliete leiderschap van Arafat nieuwe glans gegeven. Die verschuiving wil nog niet zeggen dat de behoefte aan apocalyps die mijn vader kende verdwenen is in Nederland. Integendeel. Het is een onheilsmotief dat moeiteloos valt te herkennen in de culturele bloeddorst die ook hier na 11 september de kop opstak opvallend genoeg vooral bij het christelijke dagblad Trouw in de opwinding over een nieuwe wereldbrand.

Critici die destijds in het Palestijns-Israëlische conflict een voedingsbodem zagen voor de vermeende `woede van moslims' tegen het westen kregen her en der de kous op de kop. Die `woede' had niks met Israël en de Palestijnen te maken, maar was eigenlijk, tsja, metafysisch, een soort aangeboren hysterische moslimhaat tegen verlichte moderne democraten. Maar dat sentiment, gevoed door de culturele almachtsfantasieën van Fukuyama en Huntington, lijkt moeilijk vol te houden; natuurlijk speelt het Palestijnse conflict een rol in het ressentiment in de Arabische wereld – en terecht. Dat Europa zich vorige week liet koeioneren, was ronduit pijnlijk. De trage draai die de Verenigde Staten maken, nadat Bush eerst Sharon een vrijbrief had gegeven om erop te slaan met zijn retoriek over de `As van het Kwaad', maakt duidelijk hoe verward en riskant de mondiale oorlog tegen het terrorisme is, en hoe makkelijk de regisseur de controle over de bijrollen kan verliezen.

Het optreden van Sharon brengt nog een gevaar met zich mee: de radicalisering van complete generaties Palestijnen die geen uitzicht meer hebben en evenmin een reëel politiek alternatief voor Arafat. Verbijsterend is de opkomst van jonge zelfmoordactivisten in de Palestijnse gebieden. De Volkskrant drukte een aantal portretten van hen af, stoere macho's poserend met automatische wapens tegen een pastoraal landschapje ergens in een Palestijnse fotostudio, maar onder hen ook het 18-jarige meisje Ayat Ahkras, die zich opblies voor een supermarkt in Jeruzalem (twee doden).

Is dat de volgende generatie recruten voor mondiale terroristen als Bin Laden? Olivier Roy beschrijft in The Failure of political islam de moderne cultus van de martelaar die in sommige varianten van politieke islam wordt uitgebaat als een teken van mislukking en politiek echec. Het gaat de martelaar niet eens meer om een concreet wapenfeit tegen de vijand, maar om zelfvernietiging voor een goede zaak, het streven naar heiligheid in de dood. Niet het resultaat telt dus, meent Roy, maar louter de intentie. Nu verbiedt de islam zelfmoord, maar wel kent de sjiitische islam – geboren uit een nederlaag in de opvolging van de Profeet en behept met een sterkere quiëtistische traditie dan de soennitische islam – een cultus van zelfkastijding en martelaarschap. In de moderne tijd is dat motief omgezet in politieke ideologie, aldus Roy, die zelf al een verband legt met bijvoorbeeld de Europese nihilisten.

In de Times Literary Supplement gaat de schrijver Navid Kermani nog een stap verder: willekeurige aanslagen en de hang naar spectaculair martelaarschap, zoals dat van de daders van 11 september, zijn geen typisch islamitisch maar een wereldwijd modern verschijnsel, van de Unabomber tot Timothy McVeigh. `De blinde moordenaar is een modern wezen, en niet alleen maar binnen een religieuze gemeenschap', schrijft Kermani. Hij ziet zulk `geestelijk dynamiet' als een verschijnsel dat overal in de moderne wereld de kop kan opsteken: geen archaïsche reactie ertegen, maar juist een pervers product ervan.

Dat biedt uitzichten om de klinische moorddadigheid van 11 september beter te begrijpen, maar hoe zit het met Palestina? Was Ayat Ahkras een nihiliste? Onwaarschijnlijk. Die jongens en meisjes in de fotostudio waren geen Mohammed Atta's, een student die werd geboren in een middenklasse-milieu, westers geschoold en in Europa herboren tot een politieke vorm van islam. Dit waren ontredderde jongeren die zich onder zware sociale en morele druk storten in de suïcidale strijd voor hun gemeenschap.

Totale nihilisten als Timothy McVeigh, de Unabomber of Osama bin Laden leven niet van zulke wanhoop, maar van overvloed: in een gedroomde wereld, een utopie vol gefnuikt messianisme. Maar wat niet is, kan komen. Als het geweld van Sharon wordt gevolgd door blijvende repressie, zal die destructieve onderstroom, die geboren wordt als politieke doelen niet meer interessant zijn, alleen maar sterker worden.