Raadselachtig

Onlangs schreef ik een stukje over het schilderij Onverwacht op de Repin-tentoonstelling in het Groninger Museum, inmiddels beëindigd met een recordaantal van 250.000 bezoekers. Een schilderij dat raadselachtiger bleek dan op het eerste, realistische, gezicht leek. Een haveloos uitziende man komt thuis. Wie begroeten hem daar zo verbaasd? Is het zijn vrouw die voor hem opstaat of zijn moeder? En wie zit er achter de piano? Zijn vrouw of zijn oudste dochter?

Met de reactie van de meeste lezers kon ik het eens zijn: het is zijn moeder die voor de man opstaat, zijn oudste dochter zit achter de piano en zijn vrouw is zelfs nergens te bekennen – wat Repin daarmee ook wil suggereren (dat ze dood is bijvoorbeeld?). Daarmee wijken `we' dus af van de elkaar ook weer tegensprekende visies van de Repin-kenners Henk van Os en Galina Tsjoerak.

Een lezeres wees me op schilderijen die zeer verwant zijn aan Onverwacht: die van de vergeten Engelse schilder John Collier. Collier (1850-1934) leefde in dezelfde periode als Ilja Repin (1844-1930). Hij hoorde tot de Engelse beweging van de prerafaëlieten, schilders die hun vaak religieuze of romantische onderwerpen in een realistische stijl schilderden.

Die lezeres leende me het boek The Day of Reckoning (uit 1964) van Mary Clive, een kunstminnende dame van deftige komaf. Clive had in haar jeugd een gouvernante die 's zomers vaak naar de Royal Academy ging om naar de `problem pictures' van Collier te kijken. Zo werden ze toen genoemd: `problem pictures', en er stond altijd veel publiek druk te gissen naar de betekenis.

Ook Repins Onverwacht zou je zo'n `problem picture' kunnen noemen. Ik weet niet of Collier en Repin elkaars werk gekend hebben, maar wel viel me op dat ook Collier een schilderij over het klassieke thema van `de thuiskomst' heeft gemaakt: The Prodigal Daughter (uit 1903, dus negentien jaar na Onverwacht). Een jonge vrouw keert, overigens blakend van zelfbewustheid, thuis terug, terwijl haar ouders haar onzeker aankijken.

Minstens zo interessant vond ik A Fallen Idol uit 1913, waarin een vrouw uithuilt tegen een stoel waarin een streng kijkende man zit. Ik heb enkele vrouwen deze afbeelding laten zien, en ik weet niet of ze uit ervaring oordeelden, maar ze haalden er vrij snel de goede betekenis uit: een vrouw biecht haar zonden op tegen haar echtgenoot. ,,De echtgenoot heeft haar mogelijk verwaarloosd'', zei Collier erover. ,,In ieder geval, zijn eerste gedachte is: was het mijn fout? Ik stel me voor dat hij zijn vrouw zal vergeven.''

Collier vond zijn schilderijen helemaal niet zo raadselachtig, hij had ook een hekel aan de benaming `problem picture'. In reproductie hebben sommige van zijn schilderijen een Hopper-achtige strakheid en somberte, zoals Trouble: een goed geklede vrouw ligt met haar hoofd op haar armen op tafel, terwijl de huishoudhulp angstig wegkijkt. Collier schijnt, net als Repin, ook een begaafd portrettist te zijn geweest. Misschien moeten ze bij het Groninger Museum eens naar hem gaan kijken.