`De cyclus van leven en dood is niet treurig'

`Rondom de Aarde' is een project rond `Das Lied von der Erde', Mahlers liederencyclus over leven en dood. Er zijn verschillende versies te horen en Mahlers visie op leven en dood komt ook aan de orde op een symposium. Organisator Eveline Nikkels: ,,De dood beheerste het leven van Mahler.''

,,Das Lied von der Erde is, samen met de Negende symfonie, een absoluut hoogtepunt in het oeuvre van Gustav Mahler. Anders dan de Negende symfonie heeft Das Lied von der Erde de grote kracht dat het gebruik maakt van taal. De ziel van Mahler zit niet alleen in zijn muziek, maar vooral ook in het gebruik maken van de tekst als verdiepende factor in zijn muziek. Mahlers muziek is voor de luisteraar het duidelijkst als hij zijn bedoelingen neerlegt in teksten: je kijkt letterlijk in zijn ziel. Das Lied von der Erde wordt vaak als treurig ervaren. Maar dat is het niet, het gaat over de eeuwige cyclus van leven en dood, die weer leidt naar nieuw leven.''

Eveline Nikkels, voorzitter van de Gustav Mahler Stichting Nederland, is de organisator van een project rond Das Lied von der Erde, dat deze maand in Amsterdam en Den Haag plaatsvindt met een masterclass, concerten, een internationaal symposium en exposities. Zo klinkt naast de orkestversie van Das Lied von der Erde ook de kamermuziekversie van Schönberg. Die in 1921 begonnen versie voor achttien instrumenten werd in 1985 voltooid door Rainer Riehn en is nu aangepast door Marien van Staalen, de solocellist van het Rotterdams Philharmonisch Orkest.

Ter gelegenheid van `Rondom de Aarde' verschijnt ook een facsimile-uitgave van Der Abschied, het laatste deel van Das Lied von der Erde. Het is een kopie van een van de twee manuscripten uit het bezit van de dirigent Willem Mengelberg, die Gustav Mahler in 1903 voor het eerst naar Amsterdam haalde om zijn muziek te dirigeren bij het Concertgebouworkest. Ook verschijnt een cd-rom over Das Lied von der Erde met een lespakket voor het cultuuronderwijs in het voortgezet onderwijs.

Das Lied von der Erde bestaat uit zes liederen met orkestbegeleiding die samen vaak worden beschouwd als een symfonie. Mahler schreef het werk op basis van Die Chinesische Flöte, een verzameling Chinese gedichten die in het Duits waren vertaald door Hans Bethge. Mahler voltooide Das Lied von der Erde in 1908. De eerste uitvoering vond pas plaats in 1911 na Mahlers vroege dood – hij werd slechts vijftig – onder leiding van Mahlers vriend Bruno Walter.

Nikkels: ,,Das Lied von der Erde is de culminatie van de vroege liederencycli Lieder eines fahrenden Gesellen, de Wunderhorn-liederen, de Rückertlieder, de verhulde Rückertlieder in instrumentale symfonieën en de Kindertotenlieder. Mahler is overleden met de onvoltooide Tiende symfonie op zijn werktafel.

,,Veel Mahlerianen zullen het bestrijden, maar eigenlijk is het verhaal van Mahler af met Das Lied von der Erde, al bedoel ik niet dat hij daarna niet meer had moeten componeren. Maar Das Lied von der Erde is het einde van een reeks en tegelijkertijd een opening naar de wereld daarachter. De Negende symfonie en de torso van de Tiende symfonie zijn al voorbij het afscheid dat Mahler nam in Das Lied von der Erde. Het is alsof er daarna een andere Mahler aan het woord kwam, een Mahler die geen tekst meer heeft.''

Eveline Nikkels promoveerde twintig jaar geleden op het proefschrift O Mensch, gib Acht, Friedrich Nietzsches Bedeutung für Gustav Mahler en is geïntrigeerd door de eeuwigheidsgedachte van Nietzsche, zoals die ook bij Mahler tot uiting komt. ,,In Das Lied von der Erde speelt het cyclische element een enorme rol. Het werk is als een roman met een flashback. Het begint met Das Trinklied vom Jammer der Erde, waarin wordt gezegd: `we gaan drinken, want de duisternis van leven en dood moet in een roes worden ervaren, terugkijkend op het leven.'

Das Lied von der Erde behandelt levensfasen van een mens, een man, zeer sterk gekleurd door Mahler die ook titels heeft veranderd om het te betrekken op zichzelf, in ieder geval op een man. Het tweede lied heette Die einsame im Herbst en werd Der einsame im Herbst. Mahler zei over Das Lied von der Erde tegen Bruno Walter: `Het is mijn meest persoonlijke werk', net zoals Ich bin der Welt abhanden gekommen zijn meest persoonlijke lied is: ook een terugblik op het leven.

,,In het lange slotdeel Der Abschied maakte Mahler van twee oude Chinese gedichten één tekst, waarin hij zelf ook nog veranderingen aanbrengt. Het oorspronkelijke `Ich stieg vom Pferd' werd `Er stieg vom Pferd'. Sommigen zeggen: die `er' is de dood. Zelf denk ik: het is een afspiegeling van Mahler, een dubbelganger, hij treedt buiten zichzelf en kijkt als een buitenstaander naar zichzelf. Als Mahler was geëindigd met het gaan naar het `niemandsland' van de dood, was dat een heel somber einde geweest, met een gevoel van `Wir setzen uns mit Tränen nieder'.

,,Maar Mahler citeert aan het slot van Der Abschied weer het eerste lied, over het eeuwige hemelse blauw en de lente die opnieuw zal opbloeien. We sterven wel, maar als we kijken naar de natuur, zien we dat we een onderdeel zijn van die continue cyclus van leven en dood. Er zijn mensen die het bij uitvoeringen allemaal vreselijk vinden en met zakdoeken in de weer gaan. Maar in dat wegstervende `ewig, ewig' komt men niet in een negatieve spiraal maar in een opeenvolging van leven en dood.

,,Mahlers hele leven is beheerst door de dood. Hij verloor zelf een dochter. Van Mahlers elf broers en zussen zijn er acht jong overleden. Dáárover gaan ook de Kindertotenlieder. `Dunkel is das Leben, ist der Tod', zegt Das Lied von der Erde. In het manuscript van de Tiende schreef Mahler aan zijn vrouw Alma: `Almschi, für dich leben, für dich sterben'. Zo vormen Das Lied von der Erde, de Negende symfonie en de Tiende symfonie ook een drieluik met één thema: leven, sterven, de eeuwige levenscyclus. Met die onthechting in de Negende en Tiende symfonie werken die als twee halo's om Das Lied von der Erde.''

Gustav Mahler: Rondom de Aarde. Masterclass Jard van Nes 14/4 14.15-22 uur De Rode Hoed Amsterdam. Res.: (020) 6385606

Concert Laureaten Masterclass 21/4 14.15 uur De Rode Hoed Amsterdam.

Das Lied von der Erde door Residentie Orkest o.l.v. Jaap van Zweden m.m.v. Keith Lewis en Sara Fulgoni: 27/4 Dr. Anton Philipszaal Den Haag. Res.: (070)3609810

Concerto Rotterdam o.l.v. Marien van Staalen met o.a. Das Lied von der Erde in versie Schönberg/Riehn/Van Staalen 28/4 14.15 uur De Nieuwe Kerk Den Haag. Res.: (070) 3609810

Symposium: 27, 28/4 Aula Kon. Bibliotheek Den Haag, tevens expositie `Mahleriana'.

Expositie: Galerie De Heeren van Voorburg Herenstraat 120, Voorburg. Inl. (070) 3817934.

Inl. o.a. over cd-rom: eveline.nikkels@planet.nl