ZACHTE GAMMA-FLITSER IN AREND HERLEID TOT HYPERNOVA IN 4 V. CHR.

In april van het jaar 4 v.Chr. namen astronomen in China en Korea aan de hemel een lichtpunt waar dat bijna een maand lang zichtbaar bleef. De positie ervan lijkt goed overeen te komen met die van een bron aan de hemel die in onze tijd af en toe een stoot gammastraling uitzendt die met behulp van satellieten kan worden waargenomen (Astrophysical Journal Letters, 10 april). Drie onderzoekers van de Ninjing Universiteit in China menen daarom dat hun voorvaderen tweeduizend jaar geleden wellicht het opvlammen van een hypernova hebben waargenomen: de explosie van een ster die veel krachtiger is dan die van een supernova. Momenteel zijn slechts vier van dit soort pulsbronnen met zekerheid aan de hemel bekend. Omdat de energie van hun stralingspulsen in het gebied van de langgolvige gammastraling ligt, worden ze soft gamma repeaters (SGR's) genoemd. Astronomen denken dat het hier om dubbelsterren gaat waarvan één van de twee componenten een neutronenster is: het zeer compacte en snel om zijn as draaiende object dat overbleef na de explosie van een zeer zware ster. Om deze theorie te testen is het echter van belang dat er aan de hemel daadwerkelijk sporen van dit geboorteproces worden gevonden.

Eén van de vier repeterende gammabronnen, SGR 1900+14, bevindt zich in het sterrenbeeld Arend. In dit gebied werd, aldus een oude Chinese kroniek, `in de derde maand van het derde jaar van Jian-Ping in de periode van de koning van Han Ai' (dus in april van het jaar 4 v.C.) door Chinese astronomen een lichtpunt waargenomen. Een soortgelijke waarneming komt overigens voor in een historische kroniek uit het gebied dat nu Korea heet. De `nieuwe ster' zou volgens de Chinese bron bijna een maand lang zichtbaar zijn geweest en zich in die tijd niet hebben verplaatst. Dit zou er volgens Zhenru Wang en zijn collega's op kunnen wijzen dat men toen de explosieve geboorte van deze repeterende gammabron heeft waargenomen.

De ouderdom van SGR 1900+14 wordt op grond van het huidige gedrag van zijn neutronenster geschat op 600 tot 2800 jaar, een waarde die eveneens goed valt te rijmen met de historische waarnemingen. Uitgaande van de bekende afstand van de gammabron, 18.000 lichtjaar, hebben de astronomen berekend dat de explosie die zijn geboorte inluidde ongeveer 15 maal zo krachtig moet zijn geweest als die van een gewone supernova. Dit betekent dat het hier om een hypernova moet zijn gegaan. Het bestaan van dit soort hyperexplosies werd vier jaar geleden voorgesteld door onder andere de Nederlandse astronomen Titus Galama en Paul Vreeswijk. De eerste waarneming ervan lijkt nu echter te zijn verricht in het oude China.