Al die moeite voor trillende lucht

Het symfonieorkest is te vergelijken met een perfecte muziekmachine. Bijna 100 procent van wat de musici spelen komt overeen met wat de partituur van hen vraagt.

Geen verschijnsel in de kunst is technisch en fysisch zó ongelooflijk als een concert van een symfonieorkest. Het is een wonder wat er gebeurt in de concertzaal. Zo'n honderd musici zitten daar een hele avond op een podium en spelen op allerlei merkwaardige en ingewikkelde instrumenten enkele miljoenen noten. Ze hebben daarvoor vaak al van kindsbeen af geoefend en ze zijn er ook nog jarenlang op conservatoria professioneel voor opgeleid.

Er zullen tijdens een concert misschien honderd min of meer fout gespeelde noten tussen zitten. Maar zeker 99,9 procent van wat de musici spelen klopt exact met hoe het wordt voorgeschreven in de partituur. De orkestleden spelen de juiste noot op precies het juiste moment. Ook als het hele korte 16de of 32ste nootjes zijn. Zelfs als de muziek voortjaagt in een flitsend tempo.

Bovendien kijken de musici bij het spelen nog regelmatig van hun bladmuziek op naar de dirigent om te zien wat hij gebaart. Dan moet het wat vlugger of juist langzamer, de strijkers moeten misschien wat harder spelen dan de blazers. Hij gebaart met trillende handen dat het allemaal nog veel vervoerender kan.

Al die moeite, waarvoor nog een paar dagen flink is gerepeteerd, leidt alleen maar tot trillende lucht. Het is een uiterst complex mengsel van geluiden met verschillende golflengten dat ook nog vele malen in de zaal wordt weerkaatst. Via de oren van de luisteraar bereikt die geluidsmix de hersenen. Daar worden de trillingen ontleed en omgezet in iets dat we in onze geest ervaren als muziek.

We horen alle instrumenten tegelijk, maar afhankelijk van soort en toonhoogte toch ook weer apart. De strijkinstrumenten van viool tot bas onderscheiden zich, al die verschillende blaasinstrumenten, het slagwerk met pauken, trommels, gongs en bekkens. Een orkest kan een geweldige hoeveelheid lawaai maken, maar één piccolo of de zo eenvoudige triangel hoort men weer boven alles uit.

Bij en door elkaar heen is dat orkestrale geluid precies de muziek die de componist in zijn hoofd hoorde, toen hij zijn noten op papier schreef. De geoefende luisteraar herkent de symfonie al in de eerste maat, binnen een of twee seconden: de Veertigste symfonie van Mozart, de Vijfde van Beethoven, de Eerste van Brahms.

De ware liefhebber heeft dan in die eerste maten ook al meteen een oordeel over de uitvoering. Hij hoort overeenkomsten, maar ook verschillen met vroegere uitvoeringen en vooral ook met vaak gedraaide platen. Wat op het podium klinkt, wordt vergeleken met het muziekarchief in het hoofd van de luisteraar. De muziek van Mozart klinkt wat sneller of juist wat trager dan bij Bruno Walter. Het klopmotief van Beethoven is misschien wat minder nadrukkelijk dan bij Karajan. De lange serie paukenslagen waarmee Brahms begint, wat dreigender en mysterieuzer dan bij Van Beinum.

Het symfonieorkest en het bekende symfonische repertoire vormen voor bijna alle liefhebbers van klassieke muziek de basis van hun muzikale beleving. Ook opera wordt vrijwel altijd begeleid door een symfonieorkest. De opera, rond 1600 ontstaan in Italië, betekende ook de oorsprong van het symfonieorkest. Een ouverture van een opera heet in Italië nog steeds `sinfonia'. Zoals veel termen in de muziek is de betekenis daarvan veranderd. `Sinfonia' duidde oorspronkelijk op de `samenklank' van de instrumenten. De `symfonie' die zich sinds het midden van de achttiende eeuw daaruit ontwikkelde is een muziekstuk met een bepaalde vorm. Die is meestal vierdelig, maar kon later sterk variëren.

De symfonie dateert uit het tijdperk na Bach (1685-1750) en Händel (1685-1756) en ontwikkelde zich geleidelijk. De beroemdste namen in de muziek zijn verbonden aan de uitbouw van de symfonische vorm. Joseph Haydn (1732-1809), die 104 symfonieën schreef, is de `vader' van de symfonie. Mozart, wiens korte leven geheel viel binnen dat van Haydn, componeerde er 41. Beethoven kwam tot negen voltooide symfonieën, hij begon er aan meer dan vijftig! In zijn Negende symfonie klonken ook voor het eerst teksten uit de monden van vocale solisten en een koor.

Berlioz schreef in zijn Symphonie fantastique voor het eerst een `leitmotiv', de basis van Wagners opera's. Na de dood van Schubert (1828) begon in Wenen, de hoofdstad van de klassieke muziek, een symfonieloos tijdperk van bijna veertig jaar. Uiteindelijk sloot Brahms met zijn vier symfonieën weer aan op Beethoven. Brahms' Eerste symfonie (1876), waaraan hij zo'n twintig jaar werkte, werd betiteld als `de Tiende van Beethoven'.

Bruckner en Mahler zorgden voor een verdere vernieuwing van de symfonie. In Bruckners symfonieën ontbrak de traditionele sonatevorm, waarbij thema's door elkaar worden gewerkt. Bruckner stapelde eenvoudig alles op in een soort 19de-eeuwse `minimal music', Mahler kwam tot destijds zeer omstreden hoogstpersoonlijke uitbeeldingen van zijn gekwelde geestesleven en zijn spirituele ideeën over het leven op aarde en eeuwig leven na de dood. Beethovens vocalisten en koren keren bij Mahler terug om zijn ideeën zingend onder woorden te brengen. Sommige symfonieën met hun alomvattende thematiek zijn ook buitengewoon lang. En de Achtste is massaal bezet met musici en zangers: de `Symphonie der Tausend'.

Mahlers Das Lied von der Erde – zes liederen voor tenor en alt – wordt ook wel een symfonie genoemd. Die vocale vormen werden in de twintigste eeuw overgenomen door Dmitri Sjostakowitsj in zijn Dertiende symfonie `Babi Yar' voor mannenkoor en bas en in zijn Veertiende symfonie voor sopraan en bas. Met in totaal vijftien symfonieën was Sjostakowitsj in de vorige eeuw ook de productiefste symfonicus van belang.

Behalve in symfonieën vindt het symfonieorkest ook zijn bestaansrecht in allerlei andere muzikale vormen. In een concert wedijveren orkest en een solistisch bespeeld instrument, zoals piano of viool, met elkaar. Het symfonisch gedicht beeldt een verhaal uit, waarvoor het orkest met zijn talloze mogelijkheden tot klankimitaties zeer geschikt is. Het symfonieorkest kan alles laten klinken: in Beethovens Zesde symfonie (`Pastorale') horen we vogels, onweer en storm. In Mahlers Tweede symfonie maken we een ruimtereis, waarbij we naar de verste verten van de kosmos kijken en luisteren.

Ook heel andere repertoiresoorten, zoals balletmuziek, maken dankbaar gebruik van die beeldende klankmogelijkheden die het symfonieorkest biedt dankzij het gevarieerde instrumentarium. Stravinsky's Le sacre du printemps was oorspronkelijk balletmuziek, maar groeide uit tot een van de spectaculairste en geliefdste orkestwerken. En zo speelt het orkest dus ook muziek die niet symfonisch van vorm of zelfs maar symfonisch van sfeer is.

Een symfonieorkest is niet alleen de ideale en perfecte muziekmachine, maar produceert behalve geluid ook theater. De zichtbare wisselwerking tussen dirigent en orkest heeft een dramatisch effect. Dat is een van de vele voordelen van een bezoek aan de concertzaal met live-muziek boven het luisteren naar een cd. Zo geeft in het slotdeel van Mahlers Tweede symfonie het plotse opstaan van het massale koor een extra machtige dimensie aan de muziek. Dat opstaan betekent ook letterlijk een visuele en theatrale uitbeelding van de gedachte achter deze symfonie `Auferstehung', die gaat over de wederopstanding na de dood.

Soms overkomt de bezoeker van het Amsterdamse Concertgebouw het dubbele theatrale effect van het zichtbare en het hoorbare orkest. Dat is bijvoorbeeld het geval in de Gurrelieder van Arnold Schönberg. Aan het slot, na een lange duistere en mysterieuze nacht, gaat eindelijk de zon op. Het enorme koor zingt `Zie de zon, de zon' en het orkest speelt geleidelijk aan harder en hoger. Opgesteld op steeds hogere halfronde ringen, is het orkest zelf de zon die zich alsmaar helderder en verblindender oplichtend boven de horizon verheft. Het publiek hoort én ziet een magistrale, steeds sterker stralende zon van muziek.

Op de wesite van NRC Handelsblad (www. nrc.nl) zijn de in dit verhaal genoemde muziekfragmenten te beluisteren.

Gerectificeerd

Muziekfragmenten

In de bijlage Thema Symfonieorkest (6 april) staat dat via de site van NRC Handelsblad muziekfragmenten zijn te horen van stukken die genoemd worden in het artikel Al die moeite voor trillende lucht (pagina 45). Die fragmenten zijn sinds 8 april te beluisteren via www.nrc.nl/cultuur.