Walvissen op zolder

Rosanne van Klaveren liet haar virtuele alter-ego op het web naar Groenland reizen. Daarna ging ze echt: `In Groenland overlapten mijn werkelijke ervaringen mijn online-reis steeds meer'.

Rosanne van Klaveren (1973) is een jonge vrouw met duizend gezichten: de ene keer zien we haar met krullen omlijst gelaat achter een microfoon, een andere keer zien we haar als bergbeklimster, of als rugzaktoeriste omringd door sledehonden. Zoals een actrice ons kan laten geloven dat ze iedereen kan zijn, zo laat Van Klaveren ons geloven dat ze allerlei avonturen beleeft, die ze ons via haar website laat zien, lezen en horen: ,,De zon schijnt maar het is niet te koud: de perfecte condities voor een lange wandeling. Laten we hopen dat dit mooie weer niet verandert, want ik ben nog minstens twee of drie weken onderweg.''

Vanaf februari vorig jaar maakt Rosanne van Klaveren een reis door Groenland, `Journey to the North'. Niet Rosanne zelf, maar haar `alter-ego', een virtueel wezen met haar naam, doet in de ik-vorm verslag op haar website. Ze reist door het barre sneeuwlandschap van haar overleden geliefde Joánnis, een schilder en visser van de Faerøereilanden, die net als zij door Groenland gefascineerd is. Joánnis staat afgebeeld op een oude zwart-wit foto en tuurt over het water: ,,Ik weet zeker dat Joánnis hetzelfde voor mij voelde. Hij wilde onze geesten versmelten, mij mentaal bezitten. Dat beangstigde mij en maakte me tegelijkertijd het gelukkigste meisje van de aarde. Ik vermoed dat ik nooit zo verward ben geweest. Ik moest verder of ik zou verdrinken in vergetelheid.''

In werkelijkheid had Van Klaveren de foto, waarop een wildvreemde meneer stond afgebeeld, op een rommelmarkt gevonden en zat ze gewoon thuis op zolder met haar laptop. De zolderkamer in het huis dat zij met haar twee zonen van 8 en 10 jaar bewoont, was een onderdeel van haar reis. Van Klaveren: ,,De muren had ik bekleed met van dat nephouten behang, en de ruimte zo ingericht als ik dacht dat een hut in Groenland eruit zou zien. Met een berenvel, een tafel, een speciaal kastje. Uit de media had ik natuurlijk een simplistisch beeld van Groenland. Al was ik er nooit en te nimmer geweest, het Noorden lokte. Ik wist dat ik er ooit heen zou gaan, maar dat kon niet zomaar vanwege de jongens. Door alle reacties op de website, voelde het alsof ik daar toch was. Welbeschouwd is dit dubbelleven niet anders dan wat ik vroeger als kind al deed: ik fantaseerde een wereld achter de kast in mijn meisjeskamer.''

Van Klaveren werkte dagelijks aan haar online-feuilleton en publiceerde regelmatig een nieuw deel op haar website, terwijl ze de reacties van bezoekers in haar verhaal meenam. Ze kreeg reistips opgestuurd, met plekken waar ze beslist heen moest gaan, maar ook gedichten en foto's. Penvrienden meldden zich per e-mail en via internet zocht Van Klaveren naar achtergrondinformatie over de weersomstandigheden in Groenland, over de bevolking en het landschap. Op de website horen we geluiden van walvissen; zien we gletschers en oude boten. Het beeldmateriaal stelde Van Klaveren samen uit vakantiefoto's en video's van een verblijf in IJsland, Noorwegen en de Belgische Ardennen.

Superheld

Goede acteurs overtuigen ons dat ze iemand anders zijn dan zichzelf. Dit spel, weten we uit ervaring, kost moeite. Waarom zouden we niet effectiever gebruikmaken van de geest en twee of drie lichamen bewonen?

Rosanne van Klaveren: ,,We kunnen zoveel virtuele lichamen bewonen als we maar willen. De kunstenaars die afgelopen jaren werkten met virtuele persoonlijkheden, creëerden bijna allemaal ideale alter ego's. Ik dacht toen: ik ben goed genoeg zoals ik ben, waarom niet uitgaan van een exacte kopie van mezelf, die een ander leven leidt dan ik, maar met mijn karaktereigenschappen. Ik denk dat je je met een gewoon iemand, met gebreken, makkelijker identificeert dan met een superheld. Bovendien wilde ik mijn naïeve verlangen verbeelden, en met een kopie van jezelf heb je altijd beeldmateriaal bij de hand.''

Rosanne van Klaveren woonde al op haar veertiende in een kraakpand: ,,Ik had een groene hanenkam en was van huis weggelopen.'' Voor haar twintigste baarde ze twee kinderen, ze doorliep de kunstacademie, volgde in Breda een opleiding fotografie, en behoorde tot de eerste generatie die in het kunstonderwijs mondjesmaat les kreeg in `nieuwe media'. Ze leerde zichzelf computerprogramma's gebruiken en kwam in contact met het werk van de fotografen Cindy Sherman en Vibeke Tandberg, die ook alternatieve persoonlijkheden creëerden. Met de opkomst van het worldwideweb kwam daar een aantal internet-kunstenaars bij zoals The Living (Debra Solomon), Nara Zoyd (Yvonne le Grand) en Mouchette, die zich in de virtuele wereld bedienden van een avatar – zo wordt de figuur genoemd die je presenteert in de virtuele wereld. Het woord avatar komt uit het Sanskriet. Vrij vertaald betekent het `de verschijning die God kiest op aarde'.

Rosanne van Klaverens afstudeerproject (1998/'99) genaamd The Wentinck-pages, waar zij voor het eerst haar avatar presenteerde, trok zelfs de aandacht van de politie. Op een website van een detectivebureau zien we een foto van Rosanne van Klaveren, en staat een oproep: Wie heeft Rosanne van Klaveren voor het laatst gezien?

Er wordt beschreven dat een jonge vrouw haar twee kleuters een weekend naar haar moeder brengt en vervolgens is verdwenen. In afleveringen publiceert het detectivebureau informatie: bijvoorbeeld de laatste boodschap op een antwoordapparaat van een vriendin. Met Rosanne. Ik kan vanavond helaas niet komen. Ehhh...Jammer, hè? Een webbezoeker heeft het detectivebureau een foto gestuurd, gemaakt in Diergaarde Blijdorp: een moeder met een kind. Maar ergens in een hoekje van de foto, op de achtergrond zien we Rosanne van Klaveren met een vreemde dokterstas. Wat doet zij daar in de dierentuin? Een interview met een vriendin leidt nergens toe, al komen we wel achter haar voorliefde voor olifanten. Later wordt de bewuste tas ergens gevonden...

Op mijn vraag waarom haar kopie net als zijzelf Rosanne van Klaveren heet, antwoordt zij: ,,Ik heb daar wel over getwijfeld. Die Rosanne was een deel van mezelf, werkelijkheid en fictie liepen door elkaar. In die tijd dat ik de Wentinck-pages maakte, was ik niet daadwerkelijk verdwenen maar mezelf wel enigszins kwijt. Jong kinderen krijgen was een vlucht, ik was nu bezig een carrière op te bouwen en was verward, dat klopte met mijn kopie. Er kwam een steeds groter verschil tussen mijn kopie en mezelf. We hebben ons als twee verschillende persoonlijkheden ontwikkeld, met verschillende herinneringen en ervaringen.''

Een vergelijkbaar proces zie je terug op haar website: Journey to the North, dat uit twee delen bestaat die zo aan elkaar zijn ge-`linkt' dat ze door elkaar lopen: `Adventure of an Avatar' is het eerste deel: de fictieve Groenland-reis `The Real Escapism' is het tweede deel, waarin Rosanne daadwerkelijk naar Het Noorden vertrok. Van Klaveren: ,,Het is frappant dat zoveel mensen dachten dat ik echt in Groenland was, terwijl ik thuis zat! Toen ik in Groenland mijn werkelijke ervaringen online zette, begon mijn echte reis mijn online-reis steeds meer te overlappen. Stig Nielsen is een goed voorbeeld, een fictievefiguur die ik tijdens mijn tocht ontmoette.''

Verliefd

Om een beeld te geven van de ontmoeting met Stig Nielsen een citaat van de website (vertaald uit het Engels): ,,Op de veerboot naar Ilulissat werd ik opnieuw verliefd. Mijn hart pompte zo hard als het kon zodra het gewenste object mijn blikveld kruiste. Stig Nielsen is zijn naam; een Deense wetenschapper. Hij was degene die ons contact initieerde. Binnen vijf zinnen nodigde hij mij uit in zijn huis. Maar het was geen liefde op het eerste gezicht. Nee, eerder het tegenovergestelde: ik was achterdochtig over zijn aanbod. Wat wilde die man van mij? Nadat we uren gepraat hadden, over alles, kon ik me mezelf zonder hem niet meer voorstellen. Hij weet zoveel over de geschiedenis en de natuur van Groenland, de bewoners en hun lot. Het is fijn om tijd door te brengen met iemand die je fascinaties deelt, en het is nog fijner om iemand om je heen te hebben die zorgzaam is. Als het aan mij ligt zal deze bootreis eeuwig duren.''

Op haar echte reis ontmoette zij Ulrik Hansen. Van Klaveren: ,,Mijn conclusie is dat het er niet toe doet wat waar is en wat niet, wat werkelijk is en niet. De som der delen is gelijk.''

Maar wat is dan het verschil tussen de twee Rosanne's?

,,Het verschil is dat de fictieve Rosanne van Klaveren veel meer een flierefluiter is dan ik, omdat ze als avatar veel vrijer kan zijn. Bovendien kan ze overal naar toe, verliefd worden op wie ze wil, en draagt geen verantwoordelijkheden. Als ìk op reis wil, wat ik graag doe, vereist dat een hoop organisatie, plus een gezond lichaam. Vrijheid is net als geld, waarvan ze zeggen dat je daar nooit genoeg van hebt. Nu ben ik meer gesteld op mijn vrijheid dan op geld. En ik ben ijdel, dus als ik mijzelf film of fotografeer, neem ik natuurlijk voor mijn avatar Rosanne de plaatjes waar ik het best op sta.''

We mijmeren nog wat over de vraag: één geest in één lichaam; en betrekken daar het virtuele lichaam bij. Maar we komen niet uit de term: `virtuele geest'. Uiteindelijk slaan we aan het speculeren over vergevorderde techniek, waarbij wij, in het alledaagse leven, een drie-dimensionale kopie van onszelf naar een zakenafspraak sturen. Hoe bewust is deze avatar van zichzelf en wat als deze bijvoorbeeld andere ervaringen opdoet dan wij? Of als we meerdere virtuele persoonlijkheden ontwikkelen?

Nietzsche noemde de mens ooit `bastaarden van plant en schim'. Een wezen, een `tweespalt', dat duidelijk materieel maar ook onlichamelijk is. Het is blijkbaar het meest praktisch dat één lichaam één geest bezit. Maar het is maar de vraag hoe `lichaamsgezind' die geest is.

Op http://www.rosannevanklaveren.nl/ staan de hierboven besproken projecten en verwijzingen naar andere kunstenaars met avatar-projecten. De CD-rom `Journey of the North' is er te bestellen.