Jongeren zorgen voor verkeersramp

In het paasweekeinde vielen op de Nederlandse wegen 18 doden, voor het merendeel jongeren. Zij zijn om allerlei redenen de meest kwetsbare groep in het verkeer.

Een typisch jongerenongeval: een auto vliegt in de nachtelijke uren uit de bocht, zonder dat er een ander voertuig in de buurt was. Mogelijk reed de bestuurder te hard, of schatte hij in het donker de bocht verkeerd in. Misschien wilde hij indruk maken op zijn passagiers. Gevolg: één, twee, of nog meer doden, allemaal jonger dan 24 jaar.

Elk weekeinde is het raak op de Nederlandse wegen. Soms vallen er tien doden, soms twaalf of veertien zelfs. ,,Elk weekend een ramp van de omvang van `Enschede' of `Volendam''', zegt Debby Lieuw-On van de verkeersveiligheidsorganisatie 3VO. ,,Het grote aantal doden met Pasen shockeerde veel mensen, omdat er zoveel jongeren bij zaten. Maar het is ook een ramp als ervaren bestuurders omkomen in het verkeer.''

Toch richt de aandacht zich vaak op jongeren. En met recht, want een kwart van alle dodelijke slachtoffers in het verkeer is tussen de 15 en 25 jaar oud. ,,Jongeren zien het zelf niet zo, maar ze vormen echt een risicogroep in het verkeer'', zegt psychologe Divera Twisk, hoofd van de afdeling gedragsonderzoek van de Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) in Den Haag. Om allerlei redenen is een jongeman achter het stuur een risico, zegt Twisk. ,,Ze rijden veel vaker 's nachts, als ze moe zijn, als je potentiële gevaren later ziet.''

Hoewel jongeren achter het stuur vaak met alcohol in verband worden gebracht, zeker in de nachtelijke uren van het weekeinde, zegt Twisk dat dat vaak niet terecht is. ,,Maar ook als jongeren een toegestane hoeveelheid alcohol hebben gebruikt, hebben ze tóch een verhoogd ongevalrisico, zo is gebleken. Mogelijk komt dat omdat ze nog te veel moeten nadenken over de volgorde van de handelingen tijdens het sturen, die bij ervaren rijders vanzelf gaan. Een andere theorie is dat het lichaam van jongeren veel minder gewend is aan alcohol dan dat van een oudere.''

Mede daarom mogen in veel Amerikaanse staten beginnende bestuurders helemaal niet drinken. In Oostenrijk geldt voor beginners een verlaagd promillage van 0,2 in plaats van 0,5. Ook in Nederland wordt voor beginnende automobilisten het alcoholpromillage verlaagd tot 0,2.

Maar bij jongeren spelen ook andere zaken een rol. ,,Ze hebben vaak heel veel vertrouwen in hun eigen kunnen'', zegt onderzoekster Twisk. ,,Ze krijgen tijdens de rijlessen de vaardigheden snel onder de knie, want jongeren leren snel. Maar het begint pas met het rijden tussen ander verkeer, in een vreemde stad, zonder instructeur.'' Onderzoek heeft uitgewezen dat 70 procent van de beginnende bestuurders zou zakken als zij rijexamen zouden moeten doen in een vreemde stad, eenvoudig omdat zij niet over de uitgesleten examenroutes in hun eigen omgeving rijden.

In tal van internationale onderzoeken in de afgelopen decennia is naar voren gekomen aan welke gevaren jonge bestuurders zich blootstellen, en de meesten hebben vlak na het halen van het zo begeerde document geen idee dat dat zo is. Zo hebben jongeren een beperkt vermogen om gevaren te herkennen. Ook raken zij eerder overbelast, als gevolg van het nog beperkte vermogen om op alle stimuli te reageren.

Volgens een ander onderzoek overschatten ze hun eigen rijvaardigheid en onderschatten ze de complexiteit van het verkeer. Weer andere studies wijzen op een hoge risico-acceptatie en op problemen met het kiezen van de juiste snelheid. ,,Dat wil niet altijd zeggen dat ze te hard rijden'', legt Twisk uit. ,,Maar een ervaren automobilist ziet aan allerlei factoren dat hij in een bepaalde situatie langzamer moet rijden dan de toegestane vijftig kilometer per uur, bijvoorbeeld als hij op de stoep groepjes kinderen ziet lopen. Zijn reflex is dan: er is een school in de buurt. Een van de belangrijkste factoren bij ongevallen met jongeren is dat zij harder rijden dan de omstandigheden toelaten. Dat betekent dus niet automatisch dat zij te hard rijden.''

Om beginnende automobilisten langzaam te laten wennen aan het leven op de weg, bestaat er in verschillende landen een getrapt rijbewijs. Zo hebben veel Amerikaanse staten de regel dat zij in het begin van hun autojaren geen passagiers bij zich in de auto mogen hebben, of dat zij niet 's nachts mogen rijden. In Zweden mogen automobilisten na hun zeventiende beginnen met het rijden onder begeleiding van een geregistreerde ervaren automobilist, waarna zij op hun achttiende het rijbewijs mogen halen. ,,Dat werkt heel goed'', zegt Twisk. ,,In die fase van begeleiding gebeuren amper ongelukken en de beginnende automobilist doet veel ervaring op.''

Twisk is voorstander van een gefaseerd rijbewijs in Nederland, waarin bijvoorbeeld een verbod voor nachtelijk rijden zou kunnen gelden in de eerste twee jaar, al beseft zij dat dat ,,veel weerstand'' zal oproepen. Ook een aantal tussentijdse `herexamens' zou volgens de SWOV goed kunnen werken. Daarmee kan de beginnende bestuurder direct worden gecorrigeerd, als er fouten in zijn rijvaardigheid sluipen.

Zowel 3VO als de SWOV verwacht wel iets van het `beginnersrijbewijs' dat sinds een week wordt uitgegeven aan alle beginnende automobilisten in Nederland. Wie in de eerste vijf jaar drie keer voor een zware overtreding wordt gepakt (bumperkleven, veel te hoge snelheid) moet opnieuw rijexamen doen. ,,Ik denk dat daar een preventieve werking van uitgaat'', zegt Debby Lieuw-On van 3VO. Die organisatie vindt dat er een einde moet komen aan het `rijbewijs voor het leven'. ,,Wij vinden dat automobilisten eens in de tien jaar een persoonlijke onderhoudsbeurt moeten ondergaan, een periodieke rijvaardigheidstest. Dat is heel normaal voor piloten of medici. Mensen hebben hun kennis van het verkeer minder op peil dan ze zelf denken.''