Jezus als Playboy-model

Het werk van Rik Meijers wordt beheerst door randfiguren. `Die onaangepaste mensen uit mijn jeugd zijn me altijd bijgebleven.'

Een ongewoon gezelschap heeft de tentoonstellingsruimte van Buro Leeuwarden in bezit genomen. Tientallen geschilderde en getekende gezichten hangen tegen de wanden en houden je overal in de gaten. Portretten van tienermeisjes met zwartomrande ogen worden afgewisseld met afbeeldingen van bebaarde mannen die zowel voor Jezus als Charles Manson door zouden kunnen gaan. Er bevinden zich vrouwen in klederdracht en meisjes met hoofddoeken in het gezelschap, maar ook hippies en zwarte mannen met dreadlocks. Het enige wat hen bindt is de wezenloze blik in hun ogen. Allemaal staren ze je aan alsof ze dronken, stoned of in ieder geval niet helemaal goed wijs zijn.

,,De personen die ik schilder lijken niet op mensen die van negen tot vijf op kantoor zitten'', beaamt Rik Meijers (1963), de kunstenaar die de zonderlinge figuren in het leven heeft geroepen. ,,Maar ik wil ze ook niet allemaal als psychopaten afschilderen. Het is niet per se de blik van een waanzinnige die je ziet. Het kan ook iemand zijn die ergens naar op zoek is of die in vage, occulte zaken gelooft. Ik heb een zwak voor dat soort mensen. Waarom besluiten mooie jonge meisjes om zich bij de Hare Krishna aan te sluiten en seks en alcohol uit hun leven te bannen? Personen die zich vandaag heel normaal gedragen, kunnen morgen doordraaien. Dat fascineert me.''

We staan stil voor een groot schilderij van een meisje dat een ketting met de naam Jenny om haar hals heeft hangen. Haar gezicht is opgebouwd uit een dikke laag beschilderd vogelzaad, waardoor haar huid er pokdalig en doorleefd uitziet. ,,Ik woonde tegenover een speeltuin in een volksbuurt van Sittard'', vertelt Meijers. ,,Een tijdje geleden was er een rage om van die naamkettinkjes te dragen. Al die meiden hadden namen als Jenny en Sandy en Angelique. Toen ik op een gegeven moment ontdekte dat Peter Koelewijn die naam in een van zijn songteksten uit de jaren zeventig noemde, leek Jenny me wel een mooie titel.''

Volkszangers

Ook de titel die Meijers aan zijn solotententoonstelling in Leeuwarden gaf, klinkt als een regel uit een smartlap. Van de plaats die de wereld is, staat er met handgeschreven letters op de uitnodigingskaart gedrukt. ,,Vaak vind ik mijn inspiratie in liedjes van volkszangers'', zegt de schilder. ,,Maar deze titel komt geloof ik uit een mystiek, alchemie-achtig boek. Ik wil ermee aangeven dat dit de wereld is zoals ik haar zie. Als ik hier het museum uitloop, kom ik meteen een dakloze tegen die om kleingeld vraagt. Maar als je het Journaal moet geloven, draait de wereld alleen om personen als Bush, Fortuyn en Máxima. Ik probeer daar op mijn manier een alternatief voor te bieden, door mensen te tonen die buiten de maatschappij vallen. Ik heb meer affiniteit met die zwerver.''

Het zijn geen bestaande personen die Meijers portretteert. Hij stelt de gezichten samen uit foto's die hij in de loop der jaren heeft verzameld. Meijers: ,,Ik houd ervan om bij De Slegte urenlang boeken op bruikbare plaatjes na te zoeken. Dat kunnen boeken zijn over andere culturen en vreemde religies, maar ook een Baywatchboek of een boek over de Californische goeroe Bubba Free John. Al die beelden mix ik tot een nieuw gezicht. Zo kan het voorkomen dat een strenge Christuskop opeens de zwoele mond van een Playboy-model krijgt. Het belangrijkste is dat de portretten tot leven komen, dat ze een persoonlijkheid krijgen. Zo'n gezicht kan op Charles Manson lijken, maar het kan net zo goed een oom of tante zijn. Voor mij ligt dat allemaal vrij dicht bij elkaar.''

De randfiguren die Meijers schildert, herinneren hem aan zijn jeugd, vertelt hij. Ze doen denken aan de stamgasten in het café van zijn grootouders in het Limburgse dorp Bingelrade, waar hij elke zondag mee naar toe werd genomen. Ze lijken op de patiënten in het psychiatrische ziekenhuis waar zijn broer op een gegeven moment werd opgenomen. En ze hebben wat weg van de vreemde types die zijn vader, een hippie die in het welzijnswerk zat, mee naar huis nam.

,,Ik herinner me een man die uit een streng christelijk milieu kwam en dacht dat hij Christus was. Hij zat samen met mijn ouders op zwemles, maar was er zelf van overtuigd dat hij op het water kon lopen. En hij hield altijd zijn hoed op tijdens het zwemmen. Dat beeld staat nog steeds op mijn netvlies gebrand. Ook kwam er begin jaren zeventig bij ons thuis een Tunesiër over de vloer die als gastarbeider in de Volvo-fabriek in Born werkte. Hij reed in een knalgroen gespoten Opel Kadett sportmodel, rook naar sterke aftershave en bracht na een bezoek aan Tunesië altijd kleurrijke gewaden en oranje tassen mee. In het katholieke Sittard waar wij woonden, was hij een bezienswaardigheid. Sinds die tijd heb ik altijd een soort antenne gehad voor bijzondere, onaangepaste mensen.''

Na zijn havo-examen en een afwijzing van de kunstacademie in Maastricht deed Meijers een paar jaar lang alleen dingen die hij leuk vond. Hij speelde in punkbandjes, tekende stripboekjes en volgde een opleiding tot huisschilder omdat hem dat wel een eerzaam beroep leek. In 1985 werd hij alsnog aangenomen op de avondopleiding van de kunstacademie, waarna hij doorstroomde naar de Jan van Eyck Academie in Maastricht. In de jaren daarna leidde Meijers een anoniem bestaan als kunstenaar en maakte hij schilderijen die zelden zijn atelier verlieten. De grote doorbraak kwam pas in 1995, het jaar waarin hij zijn eerste solotentoonstelling had in het Bonnefantenmuseum. Twee jaar daarvoor waren zijn broer en zijn vader kort na elkaar overleden. Meijers: ,,Door die gebeurtenissen ontdekte ik wat echt belangrijk voor me was. Ik ging me serieus met mijn kunstenaarschap bezighouden en werk maken dat veel persoonlijker was.''

Bewusteloos

Meijers laat een foto zien van een tekening die hij recentelijk heeft gemaakt en die binnenkort op een tentoonstelling in de Amsterdamse galerie De Praktijk komt te hangen. Op het papier staan twee figuren afgebeeld die onderuit in hun stoelen hangen, met hun hoofden tegen elkaar geleund. De ene man heeft een fles drank in zijn hand, terwijl de ander een hevig bloedende wond aan zijn vinger heeft. ,,Het is een vrij letterlijke herinnering aan een gebeurtenis uit mijn jeugd'', zegt Meijers. ,,Mijn vader had te veel gedronken en lag buiten westen in de kamer. Ik was buiten de heg aan het knippen en sneed met de heggeschaar in mijn vinger. Maar ik kan niet tegen bloed, en dus liep ik wankelend de kamer in om even later bewusteloos in de andere stoel te vallen. Samen vormden we zo een mooi duo.''

Een ander tafereel toont een man die met een glas wijn in zijn hand languit onder een slagboom ligt. Ook die situatie heeft werkelijk plaatsgevonden, op een camping waar Meijers samen met zijn vader op vakantie was. De kunstenaar vertelt erover alsof het de normaalste zaak van de wereld is. ,,Hij viel neer bij de ingang van de camping, precies in het volle licht van de schijnwerpers. Daar stond ik dan, als puber van een jaar of vijftien met een dronken vader. Op dat moment vond ik dat natuurlijk vreselijk pijnlijk, maar achteraf kan ik er wel het komische van inzien. Het voorval was niet meer dan een aanleiding voor het kunstwerk. De tekening is bepaald niet letterlijk. Het zou wat anders zijn als het voor mij een traumatische ervaring was geweest. Maar ik denk dat niemand daar een boodschap aan heeft.''

De alcohol loopt als een rode draad door het oeuvre van Rik Meijers. Niet alleen lijken zijn geschilderde figuren zo uit de boeken van Charles Bukowski gestapt te zijn, hun hoofden zijn ook nog eens rijkelijk versierd met kroonkurken van Belgische bieren en de bodems van kapotgeslagen wijnflessen. Vol bewondering praat de kunstenaar over John Fante, de Amerikaanse cultschrijver die berucht was om zijn drankgebruik. ,,Ken je zijn boek Ask the dust?'' vraagt Meijers. ,,Dat begint met een scène waarin de ik-figuur in zijn hotelkamer zit en net van zijn hospita heeft gehoord dat hij de rekening moet betalen of anders kan oprotten. Zijn oplossing is het licht uitdoen en in bed gaan liggen. Dat is een houding van gelatenheid die ook in mijn werken terug te vinden is. Net als Fante probeer ik hopeloze situaties met humor te verbinden. Als ik die gevoelens in een schilderij of tekening kan oproepen, is het kunstwerk geslaagd.''

Rockmuzikant

Wanneer Meijers over zijn jeugd en over zijn helden van vroeger praat, klinkt er soms wat nostalgie in zijn stem door. Hij geeft toe dat hij liever rockmuzikant dan beeldend kunstenaar was geworden, maar dat zijn gitaarspel net zo slecht was als zijn zangstem. Wel is in zijn schilderkunst nog steeds de rauwe, directe beeldtaal van de punkbeweging te herkennen. Meijers wil dat zijn schilderijen een stevig fundament hebben, zoals een nummer van The Clash, dat uit drie akkoorden bestaat. De manier waarop hij zijn verf in dekkende, egale lagen op het doek aanbrengt, verraadt zijn achtergrond als huisschilder. ,,Ik schilder alsof het een deur is'', zegt hij, ,,met dikke platen verf.''

Zijn koppen zijn als iconen overdadig gedecoreerd met kraaltjes, broches en edelstenen. Meijers: ,,Ik probeer mijn werken er zo heftig mogelijk uit te laten zien. Zo'n schilderij is loodzwaar. Er zit zoveel spul opgeplakt dat het doek nog net niet doorzakt. Sommige mensen vinden het kitsch, maar ik houd juist erg van dat soort volkse dingen. Als je dat dan combineert met mystieke thema's, wordt dat hier vaak als iets tegenstrijdigs ervaren. Terwijl er bijvoorbeeld in Mexico geen scheiding bestaat tussen volkskunst en spiritualiteit. Leven en dood is toch ook iets heel volks?

,,Misschien is mijn werk wel een reactie op de tijdsgeest. Ik heb het idee dat er bijna geen idealen meer zijn, dat er vaak alleen maar marktgericht gedacht wordt. Het is nu ieder voor zich. Daardoor verlang je soms naar een wereld waarin mensen sociaal denkender zijn. Dit is mijn wereld niet. Die onaangepaste mensen uit mijn jeugd zijn me altijd bijgebleven. Ze zijn me dierbaarder dan een hele hoop mensen die ik nu tegenkom en onmiddellijk weer vergeet. Of wil vergeten. Het zijn mensen als mijn vader die, hoe lastig ze soms ook waren, ervoor zorgden dat het leven niet zo saai was.''

De tentoonstelling `Van de plaats die de wereld is. Schilderijen en tekeningen van Rik Meijers', is t/m 28 april te zien in Buro Leeuwarden, Turfmarkt 11, Leeuwarden. Di t/m zo 11-17u. Inl.: (058) 2555500 of www.friesmuseum.nl