`Er is nu een grote vraag naar gerechtigheid'

Vanaf 1 juli kunnen klachten over misdaden tegen de menselijkheid worden aangemeld bij het permanent strafhof.

Volgende week donderdag wordt in New York het verdrag geratificeerd voor de oprichting van een permanent strafhof in Den Haag. Dat betekent dat het hof in de zomer in werking treedt. Het International Criminal Court (ICC) gaat misdaden tegen de menselijkheid berechten als een land dit zelf niet doet, ongeacht de nationaliteit van de daders of slachtoffers. Een Palestijn zou bijvoorbeeld op 1 juli Ariel Sharon bij het strafhof kunnen aangeven als hij vindt dat de Israëlische premier misdaden begaat tegen de menselijkheid. Toch zal het, volgens de Nederlandse topambtenaar Edmond Wellenstein, nog tot het voorjaar 2003 duren voordat het hof ,,echt operationeel'' is en de aanklager nagaat of de klacht in behandeling wordt genomen. De eerste rechtszitting wordt pas over twee jaar verwacht. Bedoeling is, zegt hij, dat nu al een systeem wordt opgezet waardoor klachten worden geregistreerd en bewijsmateriaal wordt verzameld.

Carrière-ambtenaar (Economische Zaken, Defensie) Wellenstein is sinds 1 februari directeur-generaal op het ministerie van Buitenlandse Zaken en speciaal belast met de vestiging van het permanente hof in Den Haag. Tijdens de ICC-conferentie in Rome vier jaar geleden is over alle statuten en artikelen gediscussieerd, maar niet over artikel 3, lid 1: bij acclamatie werd Den Haag als vestigingsplaats aangenomen.

Het statuut is door 139 landen ondertekend en het wordt operationeel als zestig staten het geratificeerd hebben. De teller staat nu op 56, volgende week donderdag ratificeren Cambodja, Ierland, Jordanië en Roemenië het verdrag in New York. ,,Het statuut zal eerder in werking treden dan na afloop van de conferentie van Rome werd aangenomen'', schrijft minister van Buitenlandse Zaken Jozias van Aartsen in een gisteren verstuurde brief aan de Tweede Kamer. ,,Dat is een verrassend en groot succes.''

Als gastland levert Nederland de huisvesting van het hof gratis voor een periode van tien jaar. Samen met het financieren van honderd banen is daar zo'n honderd miljoen euro per jaar mee gemoeid.

Omdat het verdrag sneller in werking treedt dan Nederland had verwacht, zal het hof waarschijnlijk eerst tijdelijk worden ondergebracht in een gebouw van Rijkswaterstaat aan de Johan de Wittlaan in Den Haag. Er komt een architectenconcours voor het ontwerp van de definitieve zetel van het hof op een deel van het terrein van de huidige Alexanderkazerne. ,,De prijsvraag is nog niet uitgeschreven'', zegt Wellenstein, in een vergaderzaal van het ministerie van Buitenlandse Zaken. ,,Hoeveel mensen komen er te werken? Tweehonderd? Achthonderd? En wat zijn de wensen van de president van het hof? Dat moet allemaal eerst geïnventariseerd worden en pas dan kunnen we aan de slag.''

De topambtenaar werkt, zegt hij zelf, in een `terra incognita'. ,,Toen het Joegoslavië-tribunaal naar Nederland kwam waren de Verenigde Naties onze gesprekspartner, bij het strafhof ontbreekt zo'n instelling.'' Het permanent hof is opgericht door de wereldgemeenschap en om een `gesprekpartner' en `klankbord' te hebben is een comité (,,een noodverband'' in de woorden van Wellenstein) opgericht dat helpt bij het opzetten van het hof. Daarbij gaat het om wetgeving, huisvesting, begroting, benoeming van personeel. Wellenstein: ,,Het hof komt bijna helemaal via emailverkeer tot stand.''

Hoogleraar volkenrecht Gerard Strijards, als raadsadviseur voor volkenrechtelijke vraagstukken nauw betrokken bij de oprichting van het hof, voorziet grote problemen omdat in het verdrag weinig praktische kwesties zijn geregeld en veel landen – onder meer de Verenigde Staten, China en Rusland – het verdrag niet ratificeren. De Amerikaans-Nederlandse relaties komen onder druk te staan en conflicterende verdragsverplichtingen worden volgens Strijards ,,een groot probleem''. Wellenstein haalt zijn schouders op. ,,Strijards kan blijkbaar in de toekomst kijken. Ik spreek hem over twee jaar nog wel. Problemen lossen we pragmatisch en diplomatiek op.''

Wellenstein voorziet dat de VS mee gaan doen als het hof eenmaal aan het werk is. ,,De Amerikanen hebben twijfels over de objectiviteit. De vrees moet je wegnemen door behoedzaam te opereren. Dan dwingt het hof deelname van de VS af.'' Tot het zover is worden de Amerikanen, Chinezen en Russen 'diplomatiek aangespoord' zich aan te sluiten bij het hof. Er is, zegt hij, nu een grote vraag naar gerechtigheid. ,,Er wordt al vanaf de slag bij Sedan in 1870 (waarbij het Franse leger werd verslagen, red.) over zo'n hof gesproken. Het is de symbolisering van internationale gerechtigheid. Een instantie waar je bij wilt horen.''