`Bij Reve zie je het schrijfplezier door de karikatuur heen'

Voor Herman Koch, ook bekend van het programma Jiskefet, belichaamde Gerard Reve alles wat een schrijver behoort te zijn.

Na de dagen van Jiskefets `De Dierenwinkel' – ze zaten al middenin `De Heeren van de Bruine Ster' – hoorde Herman Koch via via dat Gerard Reve een trouwe kijker was van Jiskefet. Sterker, Reve zou, mocht het eens zo uitkomen, best genegen zijn een gastrolletje te spelen.

Het is er uiteindelijk nooit van gekomen, maar dat doet er niet toe, zegt Koch. Dat Reve Jiskefet bewonderd had, was al mooi genoeg. Prettig ook, dat de volksschrijver kennelijk iets herkend had, want: ,,`De Dierenwinkel' was wat taalgebruik betreft enigszins geïnspireerd op Reve.'

De bewondering is dus wederzijds, om het zo maar eens te zeggen. Voor Koch was Gerard Reve al vroeg bepalend. ,,Ik weet nog hoe ik bleef hangen bij een uitzending op tv waar mijn ouders naar zaten te kijken; een orerende man die mij om de een of andere reden meteen fascineerde. Dat was Reve in de Vondelkerk, zijn beroemde optreden bij de uitreiking van de PC Hooftprijs. Ik keek later ook naar het interview dat Gomperts met Reve maakte in Greonterp. Platteland en veel jenever, opnieuw fascinerend. Ik weet niet eens meer of ik toen Op weg naar het einde al had gelezen. Maar het klinkt natuurlijk beter als ik zeg van wel.'

Op de middelbare school had Koch De Avonden moeten lezen, ,,Maar dat had niet zo'n indruk op me gemaakt – ik vond het eigenlijk een beetje een vervelend boek. Pas later, toen ik Op weg naar het einde las in een buitenhuisje in Zeeuws Vlaanderen, sloeg het toe. Dit was iets dat ik begreep en aanvoelde, terwijl ik tot dan toe altijd sterk het gevoel had dat literatuur iets was waar ik niet helemaal bij kon. Multatuli, Elsschot; het was op school allemaal behandeld, maar het deed me niet veel.

,,Ik wilde zelf ook schrijven, maar wat me tegenstond waren de plots die overal de kop op staken. Nu dacht ik: dus zo kan het ook, zo fantastisch schrijven zonder dat je een plot nodig hebt, zonder de pretentie van een afgerond verhaal. In `Brief uit Amsterdam' in Op weg naar het einde, bijvoorbeeld, wordt Reve 's ochtends wakker op een feest, rijdt op de brommer naar huis, ontdekt al schrijvend hoe koud het is, en zo verder. Als Reve die vorm niet had bedacht, had ik hem zelf graag uitgevonden. Het is bijna naïef. Hij lijkt zelf niet te weten hoe het af zal lopen.'

En die vrijheid is voor een schrijver een groot goed, zegt Koch, die twee verhalenbundels op zijn naam heeft staan, plus de romans Eindelijk oorlog, Red ons, Maria Montanelli en Eten met Emma. ,,Ik plan mijn verhalen wel, dat sluipt er toch in. Je denkt: het is mooier als het daar-en-daar eindigt. Maar die neiging tot sturen probeer ik dan onmiddellijk weer te beteugelen. Je moet het verhaal een kans geven, en dat lukt niet als je teveel analyseert wat je aan het doen bent. Bij Maria Montanelli probeerde ik juist zo snel mogelijk door te schrijven zonder erover na te denken. Ik was bang dat ik mezelf zou gaan vervelen.'

Koch begon systematisch alles van Reve te lezen. ,,Bij De Taal der Liefde ben ik voor het eerst met mijn zakgeld naar de boekwinkel gegaan.' Maar Op weg naar het einde en Nader tot u bleven voor hem het beste wat Reve ooit gemaakt had. ,,Ik beschouw die twee titels eigenlijk als één boek. De humor en de persoonlijkheid die eruit spreken, de sfeer, de droge humor; Reve zat toen echt op een hoogtepunt, hij zag alles heel scherp. Het is alsof hij al schrijvende ontdekt waar zijn kracht ligt, maar zich tegelijkertijd nog niet helemaal bewust is van het goud dat hij in handen heeft. Hij is gewoon bezig aan wat reisbrieven voor een tijdschriftje, schrijft als het ware maar wat voor zich uit; kijkt niet op een uitweiding meer of minder. Zoals die passage over dat eten: dat hij het zo schandalig vindt dat zijn collega-schrijvers op die conferentie in Edinburgh zich in een restaurant als verwende kinderen gedragen. Ik vind dat zelf ook vreselijk. Ik moet altijd aan Reve denken als iemand tegenover me zegt: `de wijn is niet goed'. En ik ga door de grond als die fles dan ook echt terug moet.'

Voor een achttienjarige beantwoordde Op weg naar het einde ook erg aan het `romantische oeridee' over wat een schrijver eigenlijk moest zijn en hoe hij moest leven. ,,Dat op reis zijn, op een schip, in Spanje en Portugal op een hotelkamer leven, daar kon ik me van alles bij voorstellen. En ook bij dat mystieke katholicisme waar veel mensen om moeten lachen. Ik stak op mijn zeventiende graag kaarsjes aan in katholieke kerken, terwijl wij thuis helemaal niet gelovig waren. Ik begon me voor het katholieke geloof te interesseren. Nog steeds heb ik tegen het katholicisme niet dat wantrouwen dat ik tegen andere religies en systemen heb. Liever het katholicisme dan wiebelige GroenLinks-dogma's of antroposofisch Montessori-onderwijs. Het mooie van Reve is, dat hij zijn eigen geloof uitvindt en daarmee als vanzelf ook een beetje zijn eigen god wordt. Die combinatie van grootheidswaan en deemoed is ijzersterk. Het getuigt ook van een sterk ego. Hij is niet voor iedereen leuk gezelschap, denk ik.

,,Het is niet zo dat ik Op weg naar het einde nog elk jaar herlees. Maar nadien heb ik in geen enkel ander boek zo puur het plezier van het schrijven aangetroffen, en dat staat me nog altijd bij. Ik ben Reve ook altijd trouw gebleven. Een voorkeur voor Reve sluit sommige andere schrijvers uit. Dat gold toen en ergens vind ik dat nu nog. Ik las dus in die tijd niets van Mulisch, wat overigens niet zo moeilijk was, want die publiceerde op dat moment, begin jaren zeventig, niet veel. Inmiddels probeer ik eerlijk te zijn, ik probeer een boek als Siegfried echt te lezen. De eerlijkheid gebiedt daarnaast te zeggen dat ik niet meer onmiddellijk naar de winkel loop als er een nieuwe Reve is. Objectief gezien zou je misschien zelfs kunnen stellen dat de beste boeken van Mulisch iets beter zijn dan de mindere van Reve. Toch kan ik dat nog moeilijk over mijn hart verkrijgen.

,,Bij Reve zie ik dwars door alle karikatuur heen toch altijd het schrijfplezier. De sound is er, ook in zijn latere boeken, en soms kom je een alinea tegen die best in Op weg naar het einde of Nader tot U had gepast. Het blijft superieur geouwehoer, waar Gods zegen duidelijk op rust.'

G.K. van het Reve: Op weg naar het einde.

Contact, 183 blz. € 6,98