Lanzmann verbeeldt Holocaust

In 1985 maakte Claude Lanzmann Shoah, een negeneneenhalf uur durende film over de shoah of Holocaust. Uit het niet gebruikte materiaal voor deze documentaire, een van de indrukwekkendste ooit gemaakt, heeft Lanzmann, zoals hij in 1997 ook al eens deed, een nieuwe documentaire gemaakt. In deze film komt maar een man aan het woord, Yehuda Lerner, en hij praat over maar een ding: de opstand in het vernietigingskamp Sobibor in 1943.

Onder leiding van een joodse kolonel van het Rode Leger, slaagden de gevangenen er voor even in de Duitsers te overmeesteren. Lanzmann vond dat het verhaal van Lerner, dat al in 1979 werd opgenomen, een aparte film verdiende, onder meer omdat hij de mythe wil ontkrachten dat de joden zich als schapen naar de slachtbank hebben laten leiden. Het is de vraag of dat resultaat met deze film bereikt zal worden. Je kunt blijven beweren dat Sobibor, waar veel Nederlandse joden werden vermoord, de uitzondering was die de regel bevestigt.

Sobibor is om dezelfde redenen goed als Shoah. Lanzmann gebruikt voor het vertellen van het verhaal dezelfde middelen, al werkt het nu iets anders, omdat er nu maar een man aan het woord komt, en geen tientallen, onder wie ook Duitsers en Polen, zoals in Shoah. Net als in 1985 worden niet de woorden van de Hebreeuws sprekende Lerner ondertiteld, maar die van zijn vertaalster. Zo is er veel tijd om naar dat bijzondere gezicht met die lichte ogen te kijken, dat steeds bijzonderder wordt. Door Lanzmanns precieze, aanhoudende vragen komt de kijker van uur tot uur over de opstand te weten. Gek is wel dat je over de opstand eigenlijk alleen details te weten komt. Als geschiedenisles voldoet de Nederlandse documentaire Opstand in Sobibor van Lily van de Bergh (1990) waarschijnlijk beter. Lanzmanns documentaire wil ondanks alle verhaalde feiten vooral poëtisch zijn.

Lanzmann doet in Sobibor ook iets dat hij in Shoah niet deed. Op een gegeven moment vertelt Lerner dat de Duitsers in Sobibor ganzen hielden om het geschreeuw van de joden op weg naar de gaskamer te overstemmen. Lanzmann toont dan een groep ganzen, die in een cirkel in een weiland staan. Ze krijsen. Dan zwijgen ze; de stem van Lerner wint het van hun geschreeuw. De ganzen leveren een aangrijpend beeld op, dat nog aangrijpender wordt omdat Lanzmann zichzelf eerder nooit toestond de Holocaust te verbeelden. Lanzmann heeft altijd geprotesteerd tegen de verbeelding van de Holocaust in speelfilms als Schindler's List en La vita è bella. Nu doet hij het zelf toch ook een beetje. De ganzen worden voor even de joden die ze moesten overschreeuwen. Het is het hoogtepunt van de film.

Sobibor, 14 octobre 1943, 16 heures. Regie: Claude Lanzmann. Met: Yehuda Lerner. In: Het Ketelhuis, Amsterdam.