Karikatuur van de Europese kunstfilm

Werckmeister harmóniák is de derde film van de Hongaarse regisseur Béla Tarr die is gebaseerd op een boek van zijn landgenoot Lászlo Krasznahorkai. Eerder verfilmde hij diens Damnation (1988) en Sátántangó (1994), een ruim zeven uur durende film. Alle drie de films zijn in zwart-wit, en hebben een zware, melancholiek pessimistische sfeer. Tarr heeft het niet zo op de mensheid, getuige ook zijn nieuwe film.

Hierin vervalt een dorpsgemeenschap door het bezoek van het circus met een immense opgezette walvis en een kermisgedrocht dat 'de Prins' wordt genoemd, plotseling tot gewelddadigheid, met apocalyptische gevolgen. Deze uitbarsting werd in het tien minuten durende openingsshot metaforisch al verbeeld, als de plaatselijke postbode (Lars Rudolph), een zonsverduistering naspeelt in de kroeg, met dronken bezoekers als zon, maan en aarde. Alhoewel Tarr in interviews te kennen geeft er niet van te houden als zijn films symbolisch worden geduid, zit er niets anders op dan dit te doen. Zonder interpretatie rest de toeschouwer niets dan een oersaaie ervaring.

Tarrs film is door en door Europees, op het karikaturale af. De stijl met z'n lange takes, langzaam cirkelende camera, droeve muziek en ronddolende hoofdpersoon in een desolate omgeving komt rechtstreeks uit het lesboekje "Europese art cinema". En de niet helemaal te duiden inhoud, met z'n vage verwijzingen naar Spenglers De ondergang van het avondland, Nietzsche, Hobbes' Leviathan en bijbelse referenties (de walvis, de prins der duisternis) is über-Europees. Om nog maar te zwijgen over mogelijk politieke duidingen over linkse of rechtse dictators en (contra)revoluties - Tarr is tenslotte Hongaar.

Vele critici reppen dan ook over de poëzie van Tarr, een leeg begrip dat uit de kast getrokken wordt als de betekenis van een film onduidelijk is. Ook wordt gesproken van een geweldige zwart-wit fotografie, maar ook dat is een platitude. De fotografie is bewust vol lelijk hard contrast, met de witgedeeltes vaak overbelicht en het zwart zeer donker. Dit is niet mooi of poëtisch maar wel functioneel als je een film maakt over een rauwe wereld waarin harmonie ver te zoeken is.

Werckmeister Harmóniák. Regie: Béla Tarr. Met: Lars Rudolph, Peter Fitz, Hanna Schygulla, János Derzi. In: Filmmuseum, Amsterdam; Haags Filmhuis.