`Cordon sanitaire rond disfunctionele familie'

Met saluutschoten in Cardiff, Belfast, Edinburgh, Londen en Gibraltar bewezen de Britten gisteren eer aan de Queen Mother, de moeder van koningin Elizabeth, die zaterdag ondanks haar reputatie van onverwoestbaarheid op 101-jarige leeftijd is gestorven.

In het hele land hangen vlaggen halfstok, voetbal- en rugbyteams speelden met zwarte banden om de arm, en scholen hebben de `suggestie' gekregen de leerlingen volgende week televisie te laten kijken, als de herdenkingsdienst wordt gehouden in de kathedraal van Westminster.

Lady Elizabeth Bowes-Lyon, zoals ze heette tot haar huwelijk met de latere koning George VI, was een symbool van nationale stabiliteit. In de rouw kan het koninkrijk zich deze week verenigd voelen. En dichtbij. In de samenvatting van één kaartje tussen de bloemen die sinds zaterdagavond worden neergelegd bij haar Londense woning: `To Mum, Flower of Scotland and the East End'. Het verwijst zowel naar haar afkomst als dochter van een Schotse graaf als naar de beroemde soundbite waarmee ze de schade opnam nadat een Duits vliegtuig in 1940 bommen op Buckingham Palace had gegooid. ,,Ik ben blij'', zei ze ,,dat ik nu eindelijk het East End [het zwaarst getroffen, volkse deel van Londen] recht in de ogen kan kijken.''

Dat deed ze, letterlijk, tijdens haar bezoeken aan ruïnes en ziekenhuizen. Zo vervulde ze een dubbele taak. Ze stak het land een hart onder de riem in het moeizame begin van de Tweede Wereldoorlog. En ze hielp het imago herstellen van de monarchie, dat zwaar was aangetast door de crisis van 1936, toen haar zwager, Edward VIII, troonsafstand deed om te kunnen trouwen met Wallis Simpson, een twee keer gescheiden Amerikaanse.

Die double act heeft ze sinds de vroege dood van haar man en het aantreden van haar dochter Elizabeth in 1952 een halve eeuw lang volgehouden. Met haar karakteristieke lachje – half uitdagend, half ontwijkend – wekte ze bij het volk de indruk one of us te zijn, terwijl ze intussen de koninklijke mystiek in stand hield. Met haar ijzeren plichtsbesef en geloof, inzet voor liefdadige doelen, politieke en persoonlijke discretie (althans in het openbaar) én een vanzelfsprekende liefde voor de secundaire arbeidsvoorwaarden van The Firm, zoals renpaarden en drie Dubonnets met gin vóór de lunch. In de jaren waarin de monarchie door scheidingen, overspel en dood wankelde tussen tragedie en soap, leek ze die koninklijke kunst soms als enige te verstaan.

Haar leven omspande de vorige eeuw. Bij haar geboorte, op 4 augustus 1900, was de Boxer-oorlog in China in volle gang. Op haar twaalfde bevroor Captain Scott in Antarctica. Haar broer Fergus stierf in de Vlaamse modder toen ze zestien was. Vlak voor de Russische Revolutie was ze zeventien geworden. Op haar 28ste kregen vrouwen stemrecht en gingen stomme films spreken. Ze hielp de natie door zijn `donkerste uur' – met Churchill, Monty en Vera Lynn – en was de laatste keizerin van India. In haar verliest het land, zoals fotograaf Cecil Beaton zei, zijn favoriete granny, maar ook de laatste schakel met een verdwenen wereldrijk. Misschien kan er nu een eind komen aan ,,onze obssessie met de beproevingen van de oorlog en de overwinning, die ons er zolang van hebben weerhouden onze veranderde positie onder ogen te zien'', zei Allan Massie, een historicus.

Voor de monarchie zelf kan haar dood net zo'n waterscheiding worden. Zij was ,,het cordon sanitaire rond haar in toenemende mate disfunctionele familie'', schreef Anthony Holden, de republikeinse biograaf van kroonprins Charles dit weekeinde. Met haar stoïcijnse charme ,,maakte ze constitutionele kritiek onschadelijk'', omdat haar fans de ,,het instituut van de monarchie verwarden met de de tijdelijke bewakers ervan''. Maar de dood van de ,,grand old matriarch'', laat volgens hem onbarmhartig zien wie haar nakomelingen zijn: ,,een zielig groepje overlevenden, uit de pas met hun tijd en met een onzekere toekomst''.

Dat klinkt nogal schril. In het jaar van haar vijftigste regeringsjubileum hoeft koningin Elizabeth niet voor haar troon te vrezen. Veel Britten vinden hun koningin (en kroonprins Charles) misschien ,,emotioneel gehandicapt'' en ,,wereldvreemd'', zoals onder meer bleek na de dood van prinses Diana in 1997, toen Elizabeth aanvankelijk weigerde haar vakantie te onderbreken en de vlag op Buckingham Palace halfstok te laten wapperen. Maar zij verwarren het instituut juist niet met degenen die het tijdelijk bekleden. Slechts één op vijf Britten is voorstander van een republiek. Toch lijkt het voor de rest in toenemende mate een negatieve keuze te worden. ,,Soms denk ik dat we alleen aan de monarchie vasthouden omdat het ons al dat gedoe rond het kiezen van een president bespaart'', zegt een hoge functionaris.

Elizabeth, die vorige maand ook al haar jongere zuster Margaret verloor, en over een paar weken begint aan een moordende rondreis voor haar Golden Jubilee, heeft voorlopig van haar landgenoten krediet. Maar daarna zal de druk oplopen. Om te bewijzen een geschikt alternatief te zijn voor een republiek, relevant in een tijd waarin niemand meer gelooft in een goddelijk koningsschap en waarin de media tot in elke hoek doordringen, lijken verdere hervormingen nodig dan een bezoekje van majesteit aan McDonald's.

De zakenkrant Financial Times, uiterst invloedrijk in Downing Street, gaf gisteren een keiharde voorzet. ,,Om te beginnen moeten de klaplopers eruit die nog steeds koninklijke paleizen bevolken. Er is een houding tot rijkdom nodig die erkent dat het meeste van de staat is en niet van de familie. Het vereist een zekere bescheidenheid in plaats van de pracht en praal, een besef dat het volk de glitz kan onderscheiden van goede manieren'', kortom, aldus de FT, het ,,hermodelleren van de monarchie langs lijnen van het continent''.

Eerstvolgende testcase: laat Elizabeth haar zoon trouwen met de gescheiden Camilla Parker Bowles? De kerk, waarvan Charles ooit hoofd zal zijn, is tegen, maar het land heeft wel het hoogste aantal echtscheidingen van Europa en hertrouwen uit echte liefde is niet echt een taboe meer. Die kwestie is een prisoner's dilemma tussen een offer in het vermeende `belang van het land' en een `modern' besluit waarin de liefde zegeviert, maar dat de royals intussen nóg gewoner maakt dan ze al zijn.

En over het graf blijft Moeder meebeslissen. Zij was het die haar dochter Maragaret verbood te trouwen met haar grote, maar gescheiden en niet-adellijke liefde, Pete Townsend. Zij was het die het huwelijk van Charles en Diana arrangeerde, maar óók een extra telefoonlijn liet aanlegggen in haar gastenverblijven zodat haar lievelingskleinzoon Camilla gewoon kon blijven bellen. Diana noemde haar om die reden ,,de chef-lepralijder in de leprozenkolonie''. Het schijnt niet tot de Queen Mother te zijn doorgedrongen dat Camilla de potentie heeft van een nieuwe Wallis Simpson, de enige vrouw die ze openlijk haatte. Charles heeft al laten doorschemeren liever te kiezen voor Camilla dan het koningschap. Als dat ervan komt, is het opnieuw 1936.

Het is de vraag of het voor de Queen Mum ooit veel later is geweest. Ze was een ideale, licht flirtende gastvrouw, maar haar huishouden had tot op het laatst een vooroorlogs Engels cachet, zeggen getuigen. Van de doorgesleten tapijten en niet-werkende warmwaterkranen tot de doodgekookte groente en de Olvarit-kip die ze haar gasten voorzette. Wel met een Rembrandt of een veertiende-eeuwse Madonna als decor, natuurlijk. En heel veel, heel goede Bourgogne.

Haar politieke ideeën waren net zo conservatief als de snit van haar eeuwig-blauwe jurken. Ze was tegen de Duitse hereniging en alleen vóór het Britse lidmaatschap van de Europese Unie ,,omdat ze zoveel van ons kunnen leren''. Ze vond premier Margaret Thatcher wel iets hebben, al was ze natuurlijk een burgermeisje. En van Tony Blair's New Labour gruwde ze. ,,Ik hield van de óude Labour Party'', zei ze eens. ,,Het beste is een good old Tory-regering met een sterke Labour-oppositie.''

Aan een deel van het land – jong, a-religieus, zwart, moslim, hindoe, homoseksueel of Schots – is het al niet meer besteed. Voor hen is de monarchie nu al een gewichtsloze toeristenattractie geworden. Geef ze ongelijk als je een Amerikaans echtpaar op fonkelnieuwe gymschoenen hoort roepen `O my God, isn't that a-ma-zing', bij het langsmarcheren van een detachement beremutsen.

Voor anderen blijft de Queen Mother een baken. ,,Terwijl we uitgekeken raakten op de monarchie, maakten we voor haar een uitzondering'', schreef Janet Street-Porter, oud-hoofdredacteur van The Independent-on-Sunday. ,,De Queen Mother leek in de mode door juist datgene te doen wat niet in de mode was.'' Dat deed ze met keiharde discipline, ingebakken in haar jeugd: nooit emoties tonen in het openbaar en wegvuiven wat tegenzit. ,,Je moet de dingen gewoon nemen zoals ze komen en er het beste van maken'', zei ze toen ze onverwachts op de troon terechtkwam, naast een stotterende, onhandige man die ze uit plichtsbesef had getrouwd, en van wie ze pas later ging houden. Ziektes kon je maar beter negeren, dan gaan ze vanzelf weg, zei ze. De oud-secretaris van George VI noemde haar om die houding ,,de imperiale struisvogel''. Hoe erfelijk dat trekje is, moet nog blijken.