Zintuigen 2

In het artikel `Rood ruiken'(W&O,23 maart), dat handelt over de nieuwste experimenten en theorieën met betrekking tot de zintuiglijke waarneming, veronderstelt de auteur dat waarneming en illusie verschillend doch moeilijk te onderscheiden zijn. Illusoire waarnemingen zijn uitzondering, geen regel. Deze opvatting is beslist onjuist. Waarnemingen zijn perse illusies betreffende de aard der werkelijkheid. Zij projecteren (of zij nu enkelvoudig dan wel complex zijn en elkaar beïnvloeden) altijd een beeld van wat niet zo bestaat.

Dit valt gemakkelijk aan te tonen. Via de zintuigen ondergaat ons lichaam fysieke `impacts' vanuit de buitenwereld. Deze `injecties' veranderen, hoe minimaal ook, het zachte weefsel van ons lichaam. Die anatomische wijziging van ons lichaam is een resultante van de werking van uitwendige factoren en die van onze inwendige structuur. Het is precies deze complexe transformatie van ons lichaam die wij ons in de waarneming bewust zijn en die wel enige aanwijzingen bevat betreffende de aard der buitenwereld maar daar nooit een duidelijke kennis van bevat omdat wij niet kunnen onderscheiden wat van buitenaf en wat van binnenuit daaraan bijdraagt. Omdat wij dus eigenlijk niets anders dan het veranderingsproces van onze zenuwen en hersenen waarnemen (of bewust zijn), valt daar wel enige oriëntatie aan te ontlenen (het is ten slotte voor de niet te preciseren helft te danken aan inwerkingen van buitenaf), maar is die indicatie toch altijd verward en onduidelijk (voor de helft geconstitueerd door de inwendige conditie van ons lichaam).

Alle zintuigelijke informatie is daarom wezenlijk misleidend. Hoezeer de zintuigelijke waarneming dus volop illusies schept, kunnen we anderzijds toch niet volhouden, dat ze enigermate willekeurig zijn of dat `de hersenen maar verdraaien, schrappen of er wat bij verzinnen'. De processen die zich in ons binnenste voltrekken, verlopen volgens vaste wetten der fysica. De werking van eenzelfde object op verschillende organismen resulteert in een gelijksoortig effect, dat wil dus zeggen in een vergelijkbare illusie.

De vraag hoe wij via ervaringen tenslotte toch onze illusies beseffen en kunnen overstijgen, zonder ze evenwel kwijt te raken, is een andere dan die welke ik hier beantwoord.