Terug naar rood

Laten we om te beginnen even achterom kijken. Heeringa's vader heeft het bedrijf in 1967 overgenomen; hij was hier als 11-jarige jongen begonnen bij Taeke Bouma, die niet getrouwd was. Taeke Bouma op zijn beurt had het bedrijf overgenomen van een oom van 'm, Taeke Brouwer, die wel getrouwd was maar geen kinderen had. Taeke Brouwer is, getuige de rouwkaart die de Heeringa's overleggen, gestorven in 1929. Hij was toen 89 jaar oud, geboren dus in 1840. En van hém is al bekend dat hij roodbonte koeien had, wat in deze omgeving op z'n best als een milde vorm van gekte gold. Zwartbont was de norm. Menige boer had liever een onecht kind dan een roodbont kalf te verantwoorden.

Zo kun je pakweg anderhalve eeuw overzien en al die tijd hebben hier rooie koeien gelopen. Aan de Zuider Ee. Royale bedrijfsgebouwen met een vrijstaand woonhuis op een terpachtige verhoging. Het keukenraam kijkt uit op een reparatiewerfje, veel oud ijzer, en onmiddellijk daarachter ligt de dijk – van toen het Lauwersmeer nog Lauwerszee was.

Anne en Heleen Heeringa, met hun vijf kinderen, en een paar geiten en een paar paarden en hun roodbonte rundvee. Tot woensdag 11 april 2001.

Eerst ging het gerucht van mond- en klauwzeer bij Piet Meindersma in Ee. Dat was op 4 kilometer, dat kon nog. Maar 's avonds kwam het bericht van mond- en klauwzeer bij Henk Vlasma in Anjum. Dat was op 1.200 meter, toen was er geen hoop meer. De dinsdag erop, net na Pasen, werd ook hun bedrijf geruimd.

,,Brinkhorst had hier eerst eens moeten komen kijken'', zegt Heleen.

,,Wij hadden nooit MKZ gekregen'', zegt Anne. Nooit vee van buitenaf, nooit contact met boeren in de buurt.

,,Maar zo was het spel'', zeg ik, ,,zo waren de regels.''

's Morgens om acht uur kwamen de eerste mannen van de RVV aanrijden en het liep tegen half tien in de avond eer de laatste weer vertrok. In de tussentijd waren 179 stuks rundvee, waaronder 110 melkkoeien, gedood.

Dat die dieren, hoe netjes het ook gebeurde, op je eigen bedrijf worden afgemaakt. Dat je helemaal geen nageslacht overhoudt uit je eigen bloedlijnen – want dat ben je toch gewoon, niet waar, om in elke koe ook een beetje de moeder en de moeder van de moeder te zien. ,,Maar het ergste is nog wel'', zegt Anne, ,,dat je op zo'n moment niks meer in te brengen hebt op je eigen erf.''

Ze waren er kapot van, de Heeringa's. En de hond was er ook kapot van. De hond loopt eeuwig en altijd tussen de koeien, hij slaapt bij het jongvee in het stro. Dat hij toen een epileptische aanval heeft gehad – ze geloven al z'n leven dat dat van verdriet om de lege stallen was.

Nu hebben de Friese boeren tijdens de MKZ-crisis een opmerkelijke veerkracht aan de dag gelegd. Terwijl ze op de Veluwe en in de IJsselstreek nog hemel en aarde bewogen om onder de ruimingen uit te komen, waren ze daarboven in Friesland al op zoek naar nieuwe koeien.

Het verschil in economische positie heeft daarbij ongetwijfeld een rol gespeeld. Als we in Nederland ergens melkveehouders hebben die zich staande kunnen houden op de wereldmarkt, of die in ieder geval denken dat ze dat kunnen, dan zitten ze hier. Jonge kerels, weinig bedrijfssluitingen.

Mijn hart gaat natuurlijk uit naar die vermoeide, getraumatiseerde mannen in het Gelderse, doorgaans met een grupstal op de achtergrond, koeien tussen palen, koeien met vlees op hun botten, stallen die een persoonlijke band met het vee in de hand werken, bedrijven die al jaren op de rand van armoede en ondergang balanceren, boeren die eerder een levenshouding dan een zakelijke onderneming in stand proberen te houden.

Het is dan ook vooral mijn nieuwsgierigheid die wordt geprikkeld door die Friezen. En er staat ook altijd wel een kalfje op stal met van die grote hunkerende ogen en een vochtig hertensnuitje, dat je de rest doet vergeten.

,,Het is precies vijftig dagen geweest dat we niet hebben gemolken'', zegt Anne. Op woensdag na Pinksteren werden de eerste koeien alweer uitgeladen, een koppel zwartbonte. Jij kent die dieren niet, die dieren kennen jou niet. Ze zijn gewend vanuit de melkput linksom de stal in te gaan, maar hier is het rechtsom. Jij doodmoe en diep ongelukkig, die dieren ook doodmoe en diep ongelukkig. Dat kost wel een tijdje.

Daarna een koppel zwart en rood. Daarna nog eens 29 roodbonte pinken, uit de buurt van Leeuwarden vandaan. En van familie kregen ze bij elkaar drie roodbonte kalfjes, en van de voetbalclub ook nog eens één – de VV Anjum heeft aan elke gedupeerde melkveehouder een kalf cadeau gedaan, en aan elke schapenhouder een lam.

Zwart en rood door elkaar, geen gezicht. In het rood was er gewoon niet voldoende aanbod. Maar zuiver rood is wél weer de bedoeling. ,,Ik heb het er eerst met onze Jacob over gehad'', zegt Anne. ,,Wil jij rood? Anders hoeven we al die drukte niet uit te halen, dan gaan we door met zwart.''

,,Hoe oud was onze Jacob vorig jaar?'', vraag ik.

,,Zestien'', zegt Anne.

,,Vijftien'', zegt Heleen.

,,Vijftien'', zegt Anne.

Dus toen heeft hij vijftig roodbonte embryo's ingeslagen. Dat kan tegenwoordig. Vier- tot zevenhonderd gulden per stuk; daar ging voor een heel kapitaal de emmer in. Allemaal bijkomende kosten. Hoe de schadeloosstelling ook geregeld wordt, je legt er altijd op toe, op zo'n MKZ.

In het rundveeboek van Marleen Felius geniet de Friese Roodbonte nog de status van een oorspronkelijk, zij het inmiddels vrijwel verdwenen, ras. Aanvankelijk zou het zelfs strenger op melkgift zijn geselecteerd dan zwartbont. Dat verklaart dan misschien waarom Anne Heeringa zich uit zijn jeugd de rode als een ,,wat lichtere koe'' herinnert dan de zwarte. Maar door de toevloed van Amerikaans sperma is elk onderscheid de laatste decennia weggevaagd. Rood of zwart, het zijn volledige Holsteins; alleen de kleur verschilt.

Puur voor het mooi dus. Puur omwille van de traditie. Om het oude beeld te herstellen worden hier de modernste technieken toegepast.

Als een koe tochtig is, moet je een week wachten – dat is ook de leeftijd waarop die embryo's uit de natuurlijke moeder gewonnen worden: een week na de bevruchting.

Dan bel je de ETS in Dronten, Embryo Transplantatie Service. Die kunnen aan de baarmoeder voelen of de koe inderdaad geschikt is om te ontvangen. Die geef je een rietje en als dat ontdooid is, kijken ze onder de microscoop of het embryo nog goed is. En dan wordt het ingeplant, eigenlijk net zoals het sperma wordt ingebracht bij KI. Binnen een half uur is het bekeken en of de koe nou zwart of paars is, er komt (in dit geval) gegarandeerd een rood kalf uit.

Dertig embryo's zijn inmiddels geplaatst, in september zullen de eerste als kalf ter wereld komen. Nog twintig zitten er in het vat. Daarvoor neemt Anne me mee naar het tanklokaal. Hij tilt de deksel van een houten kist op en daarin blijkt een blinkende ketel te staan. Anne is zo vriendelijk ook daarvan de deksel te verwijderen en haalt, voorzichtig om zijn handen niet te branden aan de ijzige dampen, een houder met rietjes op. De toekomst in vloeibare stikstof – echt, er valt niets aan te zien.

,,Hoe lang'', vraagt hij, ,,denkt u dat het gaat duren?''

,,Voordat alles weer rood is? Een jaar of tien?''

,,Wij rekenen op twintig.'' Hij lacht. Hij is 42. ,,Als wij met het bedrijf ophouden en het is allemaal weer rood, dan zijn wij tevreden mensen.''

Half maart is het, een grauwe dag, het weiland nog bezet door brandganzen en wulpen. Ook mooi.