Oekraïeners zijn hun machthebbers beu

De Oekraïeners kiezen morgen een nieuw parlement – en dat zou ditmaal wel eens, voor het eerst, een centrum-rechtse meerderheid kunnen krijgen: het volk is grondig uitgekeken op de huidige machthebbers.

Is Leonid Kravtsjoek, de eerste president van Oekraïne, een jood? Dat is de vraag die vandaag in Kiev een veertigtal haveloze bejaarden bezighoudt. Een heikele kwestie. Ze drommen opeen, schreeuwen, ballen hun vuisten. ,,Ik heb een neef die uit zijn dorp komt, hij zegt van niet.'' ,,Maar Kravtsjoeks moeder was een arme boerin zonder man, en je kent de joden.''

Elke dag komen zij bijeen op een hoek van het Onafhankelijkheidsplein in Kiev: bejaarden die hardop dromen over een rozig Sovjetverleden en klagen over het heden. Onder hun voeten leggen arbeiders de laatste hand aan een ondergronds winkelcentrum vol marmer, nepgoud en fonteinen, waar ze hooguit hun neuzen tegen de etalageruiten kunnen drukken. ,,Dit is ons Hyde Park'', zegt een gepensioneerde ingenieur. ,,Hier luchten we ons hart.'' Hij is 69 en verdient de kost als sandwichman voor bronwater. Van zijn pensioen kan hij niet leven, als het al wordt uitbetaald. ,,De joden hebben ons beroofd, daarom moet ik als bronwaterfles over straat.''

Stemvee van de communisten, zo lijkt het. Of voor de `progressieve socialisten' van Natalja Vitrenko, die alle ,,hervormers en bandieten'' naar Siberië wil sturen. Maar nee. ,,Ik stem Joelia Timosjenko'', zegt de een. Joelia Timosjenko? De `gasprinses' die steenrijk werd van corrupte gasdeals en nu de pro-westerse viool speelt? Een ander prefereert Viktor Joesjtsjenko. ,,De enige eerlijke man in onze Oekraïne.'' Ex-premier Viktor Joesjenko, de lieveling van het IMF, Brussel en Washington?

Dit weekeind stemt Oekraïne voor de Rada, het parlement. Er lijkt verandering in de lucht te hangen. De communisten, die steevast op 30 tot 40 procent van de stemmen konden rekenen, zweven nu in peilingen tussen de 15 en 20 procent. De man van het uur is Viktor Joesjtsjenko, wiens partij `Onze Oekraïne' volgens peilingen op 25 tot 30 procent staat. Een doorbraak, hopen sommigen: eindelijk krijgt Oekraïne een parlement met een stabiele centrum-rechtse meerderheid.

In tien jaar onafhankelijkheid is dit land met 49 miljoen inwoners steeds verder weggezakt. Aanzetjes tot markthervormingen werden afgeblazen als de roofzuchtige elite de gevolgen doorberekende: geen staatsbedrijven meer om te plunderen, geen ingewikkelde ruilhandelschema's waarbij miljoenen bij off-shore banken blijven hangen. Oekraïne is politiek verlamd. In het oosten een gerussificeerde, Sovjetnostalgische meerderheid, in het westen een nationalistische, pro-Europese minderheid. Communisten domineren de Rada, maar zij zijn te extreem om te regeren. De rechterflank is zwak en verdeeld, dus ligt de macht in een centrum waar clans van zakenlieden wedijveren om de gunsten van de staat. Partijen ontstaan uit het niets rond een fantoomthema – zo heeft Oekraïne een `Groene Partij die vrijwel geheel bestaat uit directeuren van chemische bedrijven – en vallen weer uiteen als belangen botsen. President Leonid Koetsjma blijft in het zadel door de clans tegen elkaar uit te spelen.

Oppositie is momenteel een gouden woord in Oekraïne, want Koetsjma is mateloos impopulair. Zijn verkiezingsblok `Voor een verenigde Oekraïne' lijkt ondanks een grote mediacampagne nog geen 7 procent van de stemmen te krijgen. De president kwam eind 2000 in opspraak door publicatie van bandopnames van zijn gesprekken. Daarin beveelt Koetsjma de moord op de journalist Gongadze, wiens onthoofde lichaam in een bos werd teruggevonden. En dat niet alleen: vloekend en scheldend gelastte Koetsjma zijn ondergeschikten alles te doen waarvoor Oekraïne berucht is: vervalsen van verkiezingen, muilkorven van media, misleiding van zijn westerse donors, smokkel, bedrog en fraude. Binnenkort verschijnt er een nieuwe tape waarop de president de illegale levering van S-300 luchtverdedigingsraketten aan Irak regelt.

Oekraïne is een gangsterstaat, maar Brussel en Washington knepen tot voor kort hun neus dicht en steunden Koetsjma. Het westen zag het land als buffer tegen Rusland. Het IMF klaagde over corruptie en uitgestelde hervormingen, maar bleef lenen. Rusland, dat Oekraïne graag terugwilde in zijn invloedssfeer, leverde van zijn kant tegen afbraakprijzen olie en gas en kneep een oogje dicht als het miljoenen kubieke meters gas uit Russische pijplijnen naar Europa stal. Koetsjma kon de grootmachten tegen elkaar uitspelen.

Nu is het spel uit. Het IMF heeft zijn leningen opgeschort, Washington legde Oekraïne sancties op omdat het land grootexporteur van piraten-cd's is. ,,Oekraïne is voor Washington irrelevant geworden'', zegt de Amerikaanse lobbyist Miron Vasilik. ,,Vroeger was het een buffer tegen Rusland. Nu is daar Poetin aan de macht die sinds 11 september voor het westen heeft gekozen. Het westen heeft geen buffer meer nodig.''

De Gongadze-affaire heeft Oekraïne in handen van Rusland gedreven. Er volgden maandenlange straatprotesten – uniek in dit apathische land – en een storm van kritiek uit het westen. Koetsjma zocht en vond steun in Rusland. Aan de hervormingen die zijn pro-westerse premier Joesjtsjenko sinds eind 1999 op gang had gebracht, kwam een eind. In het parlement stemden Koetsjma's oligarchen met de communisten premier Joesjtsjenko weg.

Dezelfde Joestsjenko gaat nu de verkiezingen winnen. Omdat hij geen toegang heeft tot de media toert hij met een bus door het land. `Geen woorden maar daden', is zijn slogan. De gewezen centrale bankier is een beminnelijke sloddervos met een Clintonesk soort charme. Wat ook in zijn voordeel werkt: zijn premierschap viel samen met een periode van ongekende economische groei. Nu vlakt die groei weer af. ,,Onder mijn kabinet was er uitzicht op vooruitgang'', zegt Joestsjenko in een kort interview. ,,Nu rollen we de heuvel weer af richting stagnatie. Na mijn vertrek is het privatiseringsprogramma vastgelopen en zijn hervormingsmaatregelen herzien.''

We treffen Joesjtsjenko voor de St. Sophia, Kievs beroemdste kerk. De camera's snorren terwijl Joesjtsjenko moppen tapt met een klas jongens van de landbouwhogeschool. Kleuters wapperen enthousiast met vlaggetjes terwijl hij kinderen knuffelt en oude vrouwtjes omhelst. ,,Bij hem heb je het gevoel dat hij het meent'', zegt de politieke analist Aleona Pritoela. Joestsjenko wordt de nieuwe premier en in 2004 president, hoopt zijn aanhang. Hij vergroot zijn kansen door de deur open te houden richting Koetsjma. ,,We moeten het instituut van het presidentschap respecteren'', zegt hij. ,,Koetsjma is gekozen.''

Voor de radicale oppositie zorgt de socialist Oleksander Moroz, die de Gongadze-tapes openbaar maakte. En Joelia Timosjenko, ex-vice-premier wier campagne drijft op martelaarschap. Deze frêle schoonheid werd vorig jaar ontslagen en gevangen gezet, viel kilo's af door haar maagzweer, zwerft sindsdien tussen verkiezingspodia en sanatoria. Dat haar gepantserde Mercedes onlangs in Kiev botsing kwam met een Lada vol fruit, geldt op haar hoofdkwartier als een moordaanslag.

,,Het is een vuile campagne'', zegt politocoloog Michail Ogrebinski. ,,Maar er staat veel op het spel. Een lid van de Rada is immuun voor strafvervolging en kan deals sluiten met de macht. Dus wordt er hard gevochten. De hele trucendoos gaat open.'' De krant Svobodna – anti-Koetsjma – wordt door de belastingdienst gesloten, stapels stembiljetten verdwijnen, posters worden afgerukt. Dan zijn er `irritatie-methoden': stuur zwervers, skinheads en alcoholisten de straat op om te folderen voor je tegenstander. Provocaties: beschiet een bus met je eigen aanhangers en geef je tegenstander de schuld. En natuurlijk laster en `kompromat'. Vooral Joesjtsjenko heeft het zwaar te verduren. Zijn dochter studeert op kosten van de bank die hij vroeger leidde. Zijn vader zat bij de Oekraïense SS. Zijn oom is een crimineel.

Inmiddels tonen alle tv-kanalen avond na avond een documentaire, waarin beweerd wordt dat de dood van Gongadze een complot was om Koetsjma tot aftreden te dwingen en te vervangen door Joesjtsjenko. Van wie? Washington, de oppositie en de filantroop Soros. ,,Toch wordt onze politiek beschaafder'', zegt een taxichauffeur filosofisch. ,,Er is nog steeds geen kandidaat doodgeschoten.''