`Mij fascineert de verliteratuurde literatuur'

De subsidiëring van de letteren is in Nederland sinds 1965 een echt systeem geworden, vindt Lisa Kuitert. En zo'n systeem smeekt volgens haar om onderzoek, want het leidt tot `subsidieproza'.

,,In een oratie geeft een nieuwe hoogleraar aan wat de plannen voor de toekomst zijn', zegt Lisa Kuitert, hoogleraar Boekwetenschap. ,,Het echte onderzoek moet nog beginnen, dat heb ik duidelijk gezegd. Nu doet iedereen alsof het allemaal al onderzocht is.'

Vorige week vrijdag sprak Kuitert haar oratie uit, bij de aanvaarding van het hoogleraarschap aan de Universiteit van Amsterdam. Het was een geruchtmakend betoog, waarin ze aan het slot het hedendaagse `subsidieproza' ter sprake bracht, dat nauwelijks gelezen wordt maar wel ondersteund door het Fonds voor de Letteren. Er is volgens haar een `gesloten circuit' ontstaan tussen het Fonds, de uitgevers en de schrijvers. ,,De literatuur wordt tot een reservaat waar hekken omheen staan, waar de gewone lezer niets te zoeken heeft', zo zei Kuitert in haar oratie.

,,De Boekwetenschap houdt zich bezig met de geschiedenis van het gedrukte boek,' licht ze toe, ,,en dat is een heel breed gebied. Ik wil graag onderzoek doen naar allerlei aspecten van het schrijverschap in de 19-de en 20-ste eeuw, zoals de honorering, maar ook roem en status van de schrijver. Het is een interessante vraag of het subsidiesysteem, of in het algemeen de honorering van de auteur, gevolgen heeft voor de literatuur. ,,Ik ben vooral een boekhistoricus, ik ben begonnen bij de 19-de eeuw, en daar kun je een duidelijke relatie zien tussen literatuur en geld. Die relatie is er altijd, maar hij ligt gevoelig, en hoe dichter je bij de eigen tijd komt, hoe gevoeliger het wordt.'

In haar oratie schrijft Kuitert dat een literatuurgeschiedenis in termen van geld een `eye-opener' zou kunnen worden. ,,Het onderzoek naar het effect van subsidiëring van literatuur, daar heeft nog niemand echt iets aan gedaan. Er is op zich niks mis met subsidiëring. Het zit zo goed in elkaar, dat het echt een systeem geworden is. En als je hebt over een systeem in de cultuurgeschiedenis, dan schreeuwt dat om onderzoek. Sinds 1965 hebben we het Fonds voor de Letteren, en sindsdien bestaat er een systeem van subsidiëring van literatuur die markttechnisch gesproken weinig reden heeft van bestaan. Wat is dan het gevolg daarvan als je honderd jaar later zou terugkijken op deze periode? Ik kan niet wachten tot we honderd jaar verder zijn, ik wil dat nu al vast onderzoeken.'

Heeft dat systeem een negatieve invloed gehad? Kuitert: ,,Mijn hypothese is alleen dat dat systeem geen positieve invloed heeft gehad. Maar ook dat is iets dat nog onderzocht moet worden.'

In haar oratie schrijft ze: `De zelfreinigende werking van de commercie wordt op deze manier node gemist'. Pleit ze voor de tucht van de markt? ,,Nee, ik pleit nergens voor. Ik ben onderzoeker, geen beleidsmaker. Mij fascineert het bestaan van een verliteratuurde literatuur, een soort literatuur waarvoor vanuit de markt weinig belangstelling bestaat. Maar er zijn ook geweldige literaire auteurs die gesubsidieerd worden, daar moeten we absoluut niet aan tornen. Het gaat me om een onderlaag van proza dat subsidie krijgt, maar waar in de praktijk niemand op zit te wachten. Als onderzoeker vind ik dat interessant. De commotie die de laatste dagen over mijn oratie is ontstaan, laat zien dat het onderwerp relevant is.'

De recensenten maken ook deel uit van het `gesloten circuit' van subsidiëring, door de recensies die ze schrijven en hun deelname aan de adviescommissies van het Fonds. Kuitert: ,,Het is moeilijk om de kwaliteit van literatuur vast te stellen. Er is geen objectief criterium aan de hand waarvan je kunt zeggen, dit is kwaliteit en dit niet. Bij gebrek aan een norm wordt naar `vernieuwing' gegrepen als norm. Dat is een theorie van de socioloog Bourdieu: esthetische onzekerheid leidt tot een hoge waardering van vernieuwingen. Deze kan op de lange termijn invloed hebben op de schrijvers, en het soort boeken dat ze denken te moeten schrijven.'