Het nieuwe knagen

Steven Bratman was geobsedeerd door gezond eten. Hij at alleen groenten en fruit die net geoogst waren. Bij elke hap moest hij vijftig keer kauwen. Eten was een ziekte geworden, zegt hij. Daarom bedacht de Amerikaanse huisarts er een naam voor: orthorexia nervosa.

Tien jaar lang was Troy Gilchrist een holbewoner. De 31-jarige alternatieve country-gitarist met een ringbaardje uit Wichita, Kansas, zag er streng op toe dat hij alleen voedsel at dat holbewoners aten – volgens de aanhangers van het zogenaamde paleo-dieet. Dat wil zeggen: geen graan, geen brood, geen suiker, geen aardappelen, geen melk, geen bonen. Wat er dan nog overblijft is vlees, vis, fruit, groente, noten en bessen. En insecten, voor de liefhebber.

Biologisch is er weinig mis met dit dieet. Je kunt er door afslanken en volgens sommigen heeft het heilzame effecten voor bijvoorbeeld diabetici. Maar dat was bij Gilchrist nu juist het punt: hij was niet dik – sterker nog, hij was aan de dunne kant omdat hij veel sportte – en ziektes had hij ook niet. Gilchrist was kerngezond. Maar mensen in zijn omgeving begonnen zich af te vragen of hij mentaal wel helemaal in orde was.

,,Het was een obsessie'', zegt Gilchrist. ,,Op maandag maakte ik mij druk over wat ik op donderdag zou eten. Elke dag was ik zo'n zeven à acht uur bezig met eten – inclusief inkopen en bereiden. Het moest allemaal perfect zijn, in het dieet passen. Zondigen deed ik bijna nooit, hoe groot de verleidingen ook waren. En natuurlijk probeerde ik iedereen die wilde luisteren over te halen, zoals de vele vegetariërs in mijn vriendenkring. Tot vervelens toe. Niemand wilde naar mij luisteren. Pas toen het low carb-dieet van Michel Montignac succes bleek te hebben, werden wij als neanderthin-eters serieus genomen.''

Uiteindelijk werd het zo erg met Gilchrist, dat zijn werk er onder leed, en zijn relatie. Hij raakte geïsoleerd. Hij bezocht een therapeut, die hem adviseerde zich wat minder op zijn eetgewoonten te fixeren, en wat meer op de andere zaken in het leven, sociale contacten bijvoorbeeld. ,,Ik kwam tot het inzicht dat ik mijn dieet gebruikte als excuus om mij te kunnen onttrekken aan de wereld.''

Inmiddels is Gilchrist weer teruggekeerd tot het ondermaanse, en wel met een min of meer regulier dieet. Hij eet bijvoorbeeld weer brood, taart en pasta. ,,Ik heb tegenwoordig een Vietnamese vriendin, dus ik ontkom er niet aan om rijst te eten'', zegt hij – rijst is een no no in het holbewonersdieet. Toch moet hij oppassen dat hij niet een nieuwe obsessie ontwikkelt. Hij rent twaalf mijl per dag. ,,Als ik aan iets begin, ga ik meestal tot het uiterste, dat is mijn probleem.''

,,Een duidelijk geval van orthorexia nervosa'', oordeelt Steven Bratman, een huisarts en schrijver gespecialiseerd in alternatieve diëten en geneeswijzen uit Fort Collins, een hippie-mekka in Colorado. Orthorexia nervosa is de term die Bratman in 1997 bedacht voor mensen die door een obsessie met hun eigen gezondheid diëten volgen op een manier die niet gezond voor ze is. Te veel van het goede, zou je kunnen zeggen.

,,Orthorexia behoort tot dezelfde familie als anorexia nervosa en boulimia nervosa'', betoogt Bratman in zijn boek Health food junkies (Broadway Books, 2000), ,,met dit verschil dat orthorexia zich richt op de kwaliteit in plaats van de kwantiteit van het eten.'' Ortho komt van het Griekse `recht' ofwel `juist', `orexis' betekent lust. Terwijl anorexia- en boulimia-patienten zich blindstaren op hun uiterlijk en lichaamsgewicht, zijn orthorexia-patienten geobsedeerd door hun lichamelijke gezondheid en spijsvertering. Omdat diëten vaak niet-eten betekent, hangt orthorexia dichter aan tegen anorexia dan tegen boulimia.

,,Orthorexia is minder ernstig dan anorexia'', haast Bratman er aan toe te voegen. ,,Ik weet niet eens of het wel een echte eetstoornis is. Ik heb de term een beetje tongue in cheek bedoeld. Een orthorexic heeft meer weg van een workaholic dan van een alcoholicus. Maar het is geen verzinsel. Eerst dacht ik dat het alleen een paar hippies waren die zichzelf wat te serieus namen in de jaren zestig en zeventig. Maar als huisarts zag ik in de jaren negentig het ene na het andere geval langskomen. Jongeren van allerlei snit. Er kwamen zelfs mannen op bezoek die zich zorgen maakten over hun vrouwen, die volgens hen op ziekelijke wijze met diëten bezig waren.''

Verraad

Bratman schreef vijf jaar geleden voor het eerst over het verschijnsel, nog wel in Yoga Journal, een blad met trouwe alternatieve lezers. Dat was vloeken in de kerk. Hij werd overladen met brieven. Sommige waren positief, namelijk van mensen zoals Gilchrist die zichzelf herkenden in de diagnose, maar in evenzoveel reacties werd hij aangevallen. Hij werd beschuldigd van verraad aan de vegetarische zaak, van heulen met de grote voedselproducenten, en van gebruik van het stroman-argument: iets verwerpelijks verzinnen dat niet bestaat om dat vervolgens te bekritiseren.

Bratman kan zich wel vinden in de rol van debunker van populaire alternatieve diëten en de levenshouding die daarbij hoort. ,,Ik moet oppassen, want voordat je het weet, zegt de reguliere geneeskunde: zie je wel, het zit allemaal in je hoofd, en dat is is niet mijn bedoeling. Anderen hebben mijn boek opgevat als een pleidooi voor junkfood. Ook onzin. Het gaat erom een middenweg te vinden tussen de reguliere en de alternatieve medische kennis over eten, omdat die beide onvolmaakt zijn.''

Als voormalig vegetarische kok en biologisch verantwoord agrariër in een New Yorkse commune in de jaren zeventig en tachtig kent Bratman het klappen van de zweep. Hij was zelf achtereenvolgens een rawfoodist (geen vlees of vis; alles rauw), een `totale vegetariër' (alleen groente en fruit) en een macrobioot (`gebalanceerd naar yin & yang') en bij elk dieet dat hij omarmde roomser dan de paus. Aangezien in zijn commune verschillende diëten werden gevolgd, leidde dit tot hilarische toestanden in de keuken: deze pan mocht niet voor vis maar wel voor vlees worden gebruikt, deze spruiten moesten juist niet worden gekookt en die ongewassen erwten wel. Om gek van te worden.

Op zijn hoogtepunt als health food junkie at Bratman alleen nog maar fruit en groente die maximaal vijftien minuten daarvoor waren geoogst of geplukt. Hij at in afzondering, zodat hij zich beter op zijn voorname taak kon richten en niet werd afgeleid door het gewone volk. Hij kauwde vijftig keer per hap. En hij zorgde er voor dat hij zijn maag altijd voor niet meer dan de helft vulde.

Het resultaat? ,,Na een jaar voelde ik me steeds vaker licht in het hoofd, lucide, energiek, sterk en zeer tevreden met mezelf'', schrijft hij.

Dat laatste aspect, het gevoel van verhevenheid door eten, heeft niet alleen met het achterliggende idealisme te maken – `door gezond eten tot een betere wereld' – maar ook met wat Bratman noemt kitchen spirituality. Het juiste eten voert naar hogere sferen. De associatie met een sekte is snel gelegd. Maar, zegt hij, de relatie tussen eten en religie is al zo oud als de mensheid. ,,De spijswetten van de joden en moslims komen volgens sommigen voort uit hygiënische overwegingen. Varken is niet kosjer omdat je er sneller infecties aan overhoudt. Dat is flauwekul. Als je varken maar lang genoeg boven het vuur houdt, wordt niemand er ziek van. Spijswetten werden en worden alleen maar opgesteld om de leden van de groep waaraan ze zijn voorgeschreven een gevoel van identiteit en superioriteit te geven.''

In de veggie scene is het niet anders. Voor de ultieme spijswet, vasten, bestaat een heilig ontzag. Meestal wordt hij ingezet om het lichaam van allerlei afvalstoffen te reinigen. ,,Vasten kan geen kwaad als je het met mate doet'', zegt Bratman, ,,je zult er ook zeker van afvallen, maar of het gezond is weet niemand.'' Hetzelfde geldt voor een enema (darmspoeling) en sapdouche (dagenlang alleen maar sap), activiteiten die ook populair zijn in de kern van de `diëtistische extremisten'.

Dieetgoeroe

In tegenstelling tot veel van zijn geloofsgenoten, die de ene na de andere dieetgoeroe achterna holden, bleef Bratmans kritisch vermogen nog enigszins intact. Twee dingen zetten hem aan het denken. Ten eerste: hoe was het mogelijk dat er zoveel verschillende theorieën over gezond eten bestonden, vele daarvan zelfs strijdig met elkaar? Om een voorbeeld te noemen, volgens de rawfoodists moet groente altijd rauw worden gegeten omdat het dan de meeste `natuurkracht' bezit. Maar macrobioten gooien juist alles in de pan. Wie heeft er gelijk? Daarnaast vond de medicus uit dat de extra enzymen die rauwe groenten zouden bevatten meteen worden afgebroken door het maagzuur, en dat groenten en fruit een belangrijke vitamine missen, namelijk B12, die van belang is voor de vorming van rode bloedcellen en het onderhoud van het centrale zenuwstelsel. B12 komt alleen voor in eieren, vlees, kip, schaaldieren en melk. En in B12-vitaminetabletten.

Bratmans tweede ontnuchterende observatie bestond uit een door hem bewonderde goeroe van het fruitarianism (alleen fruit; het kan nóg gekker: breatharianism is een dieet van lucht) die er plotseling, zonder opgaaf van reden mee ophield. Toen Bratman daarna nog eens door een boeddhistische monnik werd meegenomen naar een fastfoodrestaurant, en hij zich te buiten ging aan alles wat God verboden had, viel hij prompt van zijn geloof. Hij besloot weer net zo te eten als hij vroeger deed, gematigd vegetarisch, en zich niet meer zoveel zorgen te maken over wat er in zijn maag terechtkwam. Dat ging niet zomaar. Het kostte hem maanden, zoniet jaren, om helemaal van zijn orthorexia nervosa af te komen.

,,Mijn oudste kinderen, die nog het staartje van van mijn strenge dieet hebben meegemaakt'', zegt Bratman, ,,zette ik alsmaar zilvervliesrijst, bonen en groenten voor. Het kwam ze de neus uit. Met als gevolg dat ze, toen ik weer bij zinnen was, alleen nog maar hamburgers, pizza's en cola wilden hebben. Probeer die discussie dan nog maar eens te winnen.''

In progressieve kringen in New York zijn genoeg families te vinden die in naam vegetarisch of veganistisch (vegetarisch zonder zuivel en/of eieren) zijn, maar die hun kinderen niet verder mee kunnen krijgen in het dieet dan frietjes met tomatenketchup. Doorgespoeld met een heleboel mierzoete sinaasappelsap. Zo was het niet bedoeld.

Bratman stoort zich aan de nieuwe diëten die alsmaar weer worden uitgevonden, zoals laatstelijk het bloedgroepdieet (speciaal eten naar je bloedgroep). ,,Geen enkel dieet is zaligmakend, als het al medisch effect heeft. Nu eens zijn calorieën, dan weer koolhydraten de bron van alle kwaad. Maar vanuit medisch oogpunt is niet eens zo heel zeker dat bijvoorbeeld verzadigde vetten zo slecht voor je zijn. Een zekere toename in koolhydraten kan voor sommige mensen ook goed zijn. Omgekeerd bestaat er nauwelijks of geen bewijs dat vezels, die een tijdje geleden in de mode waren, goed voor je spijsvertering zijn.''

De arts gaat nog een stap verder in zijn aanval op de gezondheidsmanie. ,,De alternatieve geneeskunde heeft totaal geen oog voor de eventueel schadelijke effecten van diëten. Sommige bijwerkingen zijn nog schadelijker dan de door de alternatieve geneeskunde vermaledijde medicijnen.'' Daarom kan Bratman niet vaak genoeg benadrukken dat ,,lichamelijke beweging minstens zo belangrijk is als een dieet voor een gezonde levensstijl'' en dat ,,geen enkel dieet moet worden overdreven''.

Pijlwortel

Professor in de psychiatrie Katherine Halmi, expert op het gebied van eetaandoeningen aan de Cornell Universiteit in de staat New York, heeft nog nooit van orthorexia nervosa gehoord als psychiatrische aandoening. Maar dat wil niet zeggen dat ze het beeld van een dwangmatige dieetvolger niet herkent. ,,Ik zou het niet op een lijn willen plaatsen met anorexia en boulimia'', zegt Halmi. ,,Want dat zijn duidelijk omschreven psychiatrische aandoeningen, die bovendien dodelijk kunnen zijn. Ik zou fanatiek diëten, net zoals ander fanatiek gedrag, onder brengen bij de sociale trends.''

Bratman ontkent dat orthorexia een typisch Amerikaans of zelfs Californisch/Coloradaans verschijnsel is (volgens hem zijn er in Duitsland, Engeland en Nederland ook veel health food junkies te vinden), maar het lijdt geen twijfel dat in de Verenigde Staten de tegenstelling tussen gezond en ongezond eten pijnlijk evident is. Wie wel eens met de auto over de snelwegen van Amerika heeft gereden weet dat de keuze bij een pitstop in een willekeurig stadje niet verder reikt dan Burger King, McDonald's en Kentucky Fried Chicken. Wie daarna gaat kijken in een van de progressievere buurten van New York, Boston en San Francisco, wordt doodgegooid met tofu, boekweit en pijlwortel.

,,Het is niet ondenkbaar dat Amerikanen, die worden omringd door junk food, en kampen met zwaarlijvigheid, zich van de weeromstuit op health food storten'', zegt Marion Nestle, een voedingsdeskundige aan New York University. ,,En dan stuiteren ze weer terug. Ze worden heen en weer geslingerd door twee uitersten. Er is geen middenweg.''

Mogelijk speelt nog een ander mechanisme een rol: dat van het aloude Amerikaanse geloof in eendimensionale oplossingen. Dat bestond al ten tijde van de charlatans die in de negentiende eeuw van dorp tot dorp trokken met slangenolie. Nu zijn het de schrijvers van dieetboeken die zich tot goeroes laten bombarderen door mensen die op zoek zijn.

Zoals de vijfendertigjarige alleenstaande massagetherapeute Kate Finn. Die is jarenlang stad en land afgereisd op zoek naar het perfecte alternatieve dieet, omdat ze van `normaal' eten ,,zo vies moest boeren, alsof er iets rotte in mijn buik''. Finn heeft alles geprobeerd, zelfs wekenlang teren op vruchten- en groentesappen in een vastenoord in Texas terwijl ze nog maar 38,5 kilo woog. Dat was geen succes. ,,Iedereen dacht dat ik anorexia had.''

Onlangs is ze bij haar vader in Rhodes Island ingetrokken, nadat haar moeder aan leukemie overleed. Maar ze is nog steeds met diëten bezig. ,,De diëten die ik heb geprobeerd waren zo moeilijk'', zegt ze. ,,Het vereist zoveel discipline, die heb ik niet.'' Nu is Health Food Junkies haar bijbel.