`Het gaat veel beter dan de mensen denken'

Stakingen, demonstraties. De verbouwing van de publieke sector zorgt voor onrust in Groot-Brittannië. Maar de lange-termijnstrategie van premier Blair deugt, zegt zijn vertrouwensman Geoff Mulgan. Alleen: hoe leg je het volk uit dat het straks beter wordt? `Je moet achter de mediamythologie kijken.'

Waarom Tony Blair zoveel grijze haren heeft? Dat is na de afgelopen weken geen raadsel meer. De Britse premier, in juni vorig jaar nog herkozen met een landslide, ligt nu zo zwaar onder vuur dat zijn voorsprong in de peilingen wegsmolt en voor het eerst werd gespeculeerd over een wissel.

De ontslagen bij de posterijen en scheepswerven heten `verraad'. Net als zijn greep in de schatkist om aandeelhouders van het failliete spoorbedrijf schadeloos te stellen, het uitstel van het verbod op de vossenjacht en zijn schaamteloze vrijages met Silvio Berlusconi en George Bush. En dat is alleen nog maar de kritiek uit de linkerhoek van zijn eigen partij en de vakbonden.

Leraren staken tegen prestatieloon. Artsen en verplegers willen niet dat ze in dienst van privé-bedrijven komen om ziekenfondswerk te doen. Politieagenten demonstreerden voor de deur van Downing Street tegen werkdruk en nieuwe regels. En het volk staat nog steeds zuchtend op het perron.

Is het gek dat juist deze week de Conservatieve Partij voor het eerst weer een beetje zin leek te krijgen in het oppositie voeren? Hun programma: de ,,minst bevoorrechten'' helpen die Blair ondanks miljardeninvesteringen met zijn ,,loze beloftes'' over het verbeteren van het onderwijs, de zorg en het openbaar vervoer ,,in de steek heeft gelaten''.

Crisis? What crisis? ,,Politiek is altijd messy'', zegt een onbewogen Geoff Mulgan, naaste adviseur van de premier en als chef van twee `strategische denktanks' één van de invloedrijkste figuren in de regering. Als de zeeën hoog gaan, moet de kapitein op de brug het hoofd koel houden en letten op het punt aan de horizon, het einddoel van de reis, ook al kunnen de passagiers het nog niet zien. Sterker, voor Mulgan (40) bewijst het tumult in zekere zin zelfs dat Blair op de goede weg is met zijn hervormingsprogramma van zorg, onderwijs en transport waaraan hij zijn politieke toekomst heeft verbonden.

,,Werknemers in de publieke sector zijn bang en onzeker, want verandering is altijd destabiliserend'', zegt hij in zijn kantoor met uitzicht op Trafalgar Square, waar Nelson op zijn pilaar staat. ,,Maar het is niet erg, zolang de algehele koers maar goed is. En het ís nodig om de bestaande bureaucratische instellingen open te breken, want ze presteerden niet goed genoeg meer. Daar is iedereen het over eens. Labour sloot met de burgers een akkoord: wíj besteden heel veel extra geld aan zorg en onderwijs en in ruil vragen we dat de publieke sector hervormingen accepteert die meer value for money leveren. Dat snappen de mensen heel goed.''

Het is vrijwel letterlijk wat Tony Blair kortgeleden stamelend antwoordde, toen een obscure Labour-parlementa-

riër hem impromptu vroeg wat nou eigenlijk zijn `politieke filosofie' was. Blair is er later smakelijk om uitgelachen, maar het is wel degelijk de kern van zijn programma. Vanaf 1994 transformeerde hij de partij van eeuwige verliezer in een stemmenmachine door het socialisme vaarwel te zeggen. Na zijn overwinning in 1997 bewees hij dat de economie bij hem in zulke goede handen was, dat er geld overschiet. En dat gebruikt hij in zijn tweede parlementstermijn ,,om de hervormingen door te duwen die een betere samenleving opleveren''. Blair heeft zo het hele systeem van gevestigde belangen, inclusief die van zijn eigen achterban, ,,in een totaal nieuwe vorm geperst'', schreef The Economist. Dat de Tories Blair willen bestrijden op hetzelfde slagveld van de publieke sector geeft aan hoe ver de politiek de oude links-rechts-ideologie op economische grondslag na de Koude Oorlog achter zich heeft gelaten.

Dat Labour na achttien jaar oppositie voeren de verkiezingen won is mede aan Geoff Mulgan te danken. Mulgan, gevormd door linkse studentenjaren in Oxford en een zakelijker tijd aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT) in de VS, geldt als een van de grondleggers van `de Derde Weg'. Dat concept – de `vrije markt' temperen met `sociale rechtvaardigheid' – is een tikje sleets geworden in de kritiek, maar voor Mulgan is het nog steeds springlevend.

Het vloeit logisch voort uit de grote vraag van deze tijd: hoe voorkom je dat onze vrijheden – op het werk, de markt, het internet of in de liefde – het bouwsel aantasten dat die vrijheid mogelijk maakt? Massaal beschikbare overvloed is mooi, maar zorgt ook voor dikke, zieke kinderen en vervuiling. Wie de vrijheid neemt geen of minder kinderen te krijgen, draagt ongewild bij aan de vergrijzing en intellectuele verstarring. Hoe vrijer, hoe afhankelijker, kortom.

Zulke ideeën, de kern van Mulgans boek Connexity (1997) en een reeks pamfletten van de door hem in 1993 opgerichte denktank Demos, vormden communicerende vaten met de politieke visie van Blair. Dat Mulgan Blair naar Downing Street volgde was dan ook logisch. Aanvankelijk leidde hij daar de nieuwe Policy Unit, een denktank die rechtstreeks aan de premier rapporteerde, over een baaierd aan thema's, van ouderschapsverlof en de behoefte aan een nieuw nationaal zelfvertrouwen tot armoedebestrijding buiten de platgelopen paden van de welvaartsstaat.

Nu doet hij als topambtenaar en chef van twee beleidscommissies hetzelfde in het Cabinet Office, een kruising tussen het ministerie van Algemene Zaken en het Centraal Planbureau. Zijn officiële taak heet poëtisch blue skies thinking: langetermijnstrategieën uitzetten zonder rekening te houden met taboes. Zijn werkplek, bovenin de triomfboog aan Trafalgar Square, lijkt er goed bij te passen. De praktijk is prozaïscher. Recente projecten: de energiemarkt, sociale `uitsluiting' en het onderwijs op lagere scholen. En op de achtergrond klinkt rumoer over Blairs `presidentiële' stijl van regeren en de grote macht van de Mulgans, die niet zijn gekozen en aan niemand verantwoording zouden afleggen. Dat is de weerstand tegen wat hij een andere opdracht voor de moderne politiek vindt: regeringen, partijen en het parlement moeten zichzelf fundamenteel reorganiseren om relevant te blijven. Volgende week komt hij in de Balie in Amsterdam uitleggen hoe dat zou moeten.

Centraal bestuur in een tijd van steeds meer vrijheid. Paradoxaal?

,,Het Verenigd Koninkrijk was sterk gecentraliseerd, maar op een inefficiënte manier. In historisch perspectief decentraliseert de regering-Blair juist. Schotland en Wales hebben eigen parlementen. Engelse regio's kunnen zich ook zelfstandiger ontwikkelen. Het is wel zo dat regeringen met een hervormingsagenda de teugels steviger in handen moeten nemen om de hervormingen erdoor te krijgen.''

Mensen willen niet dat de regering ze komt vertellen wat het beste voor ze is. Aan de andere kant willen ze wel dat dezelfde regering hun problemen snel oplost. Is dat ook paradoxaal?

,,In hun persoonlijke leven willen ze wel risico's nemen, door te gaan bungeejumpen of zo. Die risico's hebben ze zelf in de hand. Maar voor het broeikaseffect of voedselveiligheid vertrouwen ze op de staat.

,,In de jaren zestig kregen politici de neiging magical fixes te beloven voor alledaagse problemen. Daar stemde het volk dan voor, waarna ze teleurgesteld raakten omdat de beloftes niet werden vervuld. Die cirkel van illusie en desillusie is nu pas doorbroken. Politici beloven niet te veel meer.''

Is dat zo? Premier Blair verspeelt juist geloofwaardigheid omdat de ziekenhuiswachtlijsten lang blijven. En door affaires, zoals rond dubieuze stortingen in de partijkas.

,,Het publiek vertrouwen in het parlement, de ambtenarij en de rechtspraak stond halverwege de jaren '90 op een dieptepunt. Dat is ingrijpend verbeterd. Door eerlijk te zijn, minder tolerant voor corruptie en door sorry te zeggen bij fouten.''

Dat Blair wel eens sorry heeft gezegd is nieuws.

,,Hij heeft een paar keer...als prime minister is dat nogal moeilijk, ja.''

In Connexity suggereert u dat traditionele regeringsvormen voorbij zijn.

,,Nationale regeringen zullen er voorlopig blijven. Maar daarbij komt ook steeds meer governance [`bestuur']: lokaal, Europees en wereldwijd. Deels omdat regeringen zichzelf opnieuw uitvinden om effectiever te worden. Deels omdat het hoort bij een onderling afhankelijke wereld, die door regels beheersbaar moet blijven.''

Laat `11 september' niet ook het omgekeerde zien: centrale regeringen die eigen staat en burgers willen beschermen?

,,Integendeel. Het versterkt het argument dat collectieve bescherming op verschillende niveaus tegelijk moet worden aangepakt. Geen regering kan op haar eentje burgers beschermen tegen chemische of biologische wapens.''

Tony Blair verwelkomt bezoekers vaak met de vraag: `Hoe doen we het op het moment?' Wat zou u daarop antwoorden?

,,Vijf of tien jaar geleden zou iedereen van een regering hebben geëist: meer banen, meer welvaart. Zo bezien is deze regering succesvol. Overigens waren de laatste paar jaar van de vorige [Conservatieve] regering in dat opzicht ook tamelijk goed. Dan is er de publieke sector. In het onderwijs is opmerkelijke vooruitgang geboekt, vooral op lagere scholen. De gezondheidszorg krijgt nu substantiële investeringen.

,,Het is wel nodig dat die snel tastbare resultaten opleveren. Elke regering heeft het probleem dat het dagelijks leven van veel mensen maar langzaam verandert, terwijl er tegelijkertijd een openbaar debat woedt over relatief onbelangrijke gebeurtenissen. Dat leidt soms tot een crisisstemming, hoewel het in werkelijkheid veel beter gaat dan het lijkt.''

Ontkent u dat boze onderwijzers terecht ontevreden zijn?

,,Onderwijs is een interessant voorbeeld. Deze regering heeft een nieuwe manier ingevoerd om leesvaardigheid te verbeteren, wat hard nodig was. Eerst waren de leraren er in meerderheid tegen. Anderhalf jaar later stonden ze er achter. Hetzelfde zal gebeuren met prestatiegebonden salarissen. Verandering is altijd destabiliserend en soms beangstigend.''

Demonstrerende politieagenten, lijdende treinpassagiers, de crisis in de gezondheidszorg, woedende boeren na de mond- en klauwzeerbestrijding; die willen maar niet snappen wat het beste voor ze is?

,,Deze regering voert, net als flink wat andere regeringen in de wereld, tamelijk vergaande hervormingen uit om de openbare sector beter te laten presteren dan vroeger, of het nu gaat om de operaties of de dienstregeling van de spoorwegen.

,,Dat kan voor onrust zorgen, maar de essentie van politiek leiderschap is dat je weet waar je heen wilt. En de toets is of je over een langere periode genoeg mensen meekrijgt, die de voordelen op termijn zien. En die zijn er genoeg.''

Is het geen tijd voor écht moedige besluiten? Blair zou kunnen zeggen: na vijftig jaar weten we dat gratis gezondheidszorg niet werkt, laten we het nu maar eens doen als in Frankrijk of Zweden.

,,Dat is een te politieke vraag. Zelfs als ik een minister was en geen ambtenaar, zou ik geen antwoord kunnen geven.''

Of waarom niet de verstikkende regels afgeschaft die goede scholen helemaal niet nodig hebben?

,,De meeste scholen hebben nu al zeggenschap over negentig procent van hun budget. Bij een bepaalde minimumprestatie krijgen ze nog meer vrijheid en minder bureaucratie. De overheid intervenieert alleen als ze onder een zeker minimum vallen.

,,Dat systeem van `verdiende autonomie' passen we nu ook toe in de zorg en de werkloosheidsbestrijding. Dat is een compromis tussen centraliseren en decentraliseren.''

Filosofisch klopt het misschien, maar na alle beloftes lijken de Britten het wachten moe.

,,Geen regering kan taart in de hemel beloven. Je moet plannen hebben voor de korte, de middellange en de lange termijn. Dat laatste was nooit een sterk punt van Britse regeringen, omdat ze kleine meerderheden hadden, of door economische crises. Er werd meer gedaan aan fixen dan aan systematisch plannen wat je in tien of twintig jaar bereikt wil hebben. Dat doen we nu veel meer, al lijkt het soms politieke waanzin omdat de resultaten pas veel later blijken. Op korte termijn moet je snel een paar tastbare resultaten laten zien. Die wekken vertrouwen in het algemene proces van verandering.''

Kan het zijn dat het daar nou net aan ontbreekt?

,,Niet echt. Het volk heeft er een heleboel: zoals een lage rente, verbeteringen op scholen en zelfs in de gezondheidszorg, waar wachttijden korter zijn. De misdaadcijfers zijn gedaald.''

Gedaald?

,,Sommige misdaadcijfers, zoals straatroof, zijn gestegen, maar het totale cijfer is gedaald. De kans dat je hier op straat wordt vermoord is verwaarloosbaar vergeleken bij New York. Je moet achter de mediamythologie kijken.''

Volgens het weekblad The Economist was het oudere regeringssysteem een `koffiepercolator', waar ideeën en beleid van onderaf opborrelden en er gefilterd uitkwamen bij kabinet en premier. Onder Blair zou het een `cafetière' zijn geworden, waar het beleid er van bovenaan doorheen wordt geperst.

,,Geen regering werkt nog zo. Het is geen commandocentrum, maar een netwerk. De kankerbestrijding komt bijvoorbeeld tot stand in een virtuele gemeenschap waarbij alle betrokken partijen online zijn verbonden en voortdurend overleggen. Zij bepalen de agenda voor de regering, gebaseerd op technologie. Je moet een centrale regering hebben om het eindoordeel te vellen, om geld toe te wijzen en om wetten te schrijven, maar dat gebeurt niet in een vacuüm. Haar kracht ligt juist in de manier waarop ze via een netwerk de intelligentie van de maatschappij bereikt.''

Uw denktanks kunnen toch ministers opdrachten geven?

,,Alleen als we geloofwaardig zijn, niet als militaire organisatie. Hetzelfde geldt trouwens op internationaal niveau: buitenlands beleid komt tot stand via een overlegnetwerk van duizenden instanties, inclusief bedrijven en NGO's. Het is niet meer zo dat je gewoon een hendel kunt overhalen.''

Het parlement voelt zich gepasseerd. Een commissie zei: ,,Nooit in vredestijd heeft een premier zichzelf met zo'n verzameling aparatsjiks omringd, die geen verantwoording afleggen.''

,,Ik ben er vrij zeker van dat het aantal mensen in het kantoor van de Britse premier veel kleiner is dan in elke groot West-Europees land. 10 Downing Street is niet meer dan een woonhuis.''

Maar het Cabinet Office is net verbouwd en uitgebreid.''

,,Die nieuwe units zijn bij elkaar niet meer dan 100 man. Dat is nog steeds niet veel. En overigens verschijnt de premier wekelijks een half uur voor het parlement.''

Dat zijn vaak schreeuwwedstrijden, geen serieus debat.

,,Zeker, maar niet veel premiers beantwoorden voor hun parlement wekelijks willekeurige vragen. Natuurlijk zijn er spanningen tussen parlement en regering, dat is onvermijdelijk bij een sterke premier.''

Is er sprake van Amerikanisering: de premier die zich meer presidentiële macht toe-eigent?

,,Ons kiessysteem leidt tot een parlementaire meerderheid, waardoor een Britse premier in eigen land altijd al sterker is geweest dan Amerikaanse presidenten. Maar als het parlement echt van mening verschilt met de regering, hebben ze het laatste woord.''

De regering leek ook in oorlog met de `civil service', de ambtenarij die politiek neutraal wil blijven. Mediahype?

,,In elk politiek systeem is er wrijving tussen politici en permanente functionarissen. De Britse civil service is a-politiek en meritocratisch, anders dan de Amerikaanse of Franse, waar elke president een eigen laag functionarissen meebrengt. De snelle nieuwscyclus maakt het moeilijk voor de mensen die verantwoordelijk zijn voor langzamer processen. Een regering, een directeur van een bedrijf, of mensen aan een universiteit, die op een tijdschaal van maanden of jaren opereren, moeten een soort deal sluiten met de mensen die op termijn van uren of dagen opereren. Dat is meestal een pijnlijke relatie.''

Van een denker werd u een praktijkman. Bent u daar cynischer van geworden of bent u een romanticus?

,,Geen van beide: een praktische idealist. Iedereen in een openbare functie moet sterke idealen en principes hebben, maar pragmatisch zijn over de vraag hoe je ze uitvoert. Ideeën zonder praktisch inzicht zijn tijdverspilling. En zonder idealen heb je geen roer. Ik heb een afkeer van cynisme en daar is veel van in de politiek, de media en de maatschappij. Het heeft een corroderend effect, maar ironische distantie staat in hoog aanzien als clever en wijs.''

En als zelfbescherming tegen te hoge verwachtingen.

,,Ja dat ook. Voor mensen die illusies zijn kwijtgeraakt en die gekwetst zijn. In de politiek moet je eerlijk zijn over wat je wel en niet kunt bereiken. Zo niet, dan wordt je deel van het cynisme dat het systeem uiteindelijk vernietigt. Daarom geloof ik in een volwassen relatie tussen maatschappij en burger, die verantwoordelijkheden delen. Als je goed opgeleide kinderen wilt, moet je ouders hebben die tijd steken in hun onderwijs. Als je de bevolking gezonder wilt maken, heb je niet alleen dokters nodig. De individuele burger doet daar net zo goed aan mee door zijn manier van leven en te kiezen wat hij wel en niet eet. Met vallen en opstaan probeert het politieke systeem het publiek nu serieus te nemen. Dat is beter dan politici die pretenderen dat ze alle antwoorden hebben en met hun toverstok zwaaien.''

Geoff Mulgan spreekt op zondag 7 april om 16.00 uur in politiek-cultureel centrum De Balie, Amsterdam, over de vraag hoe de publieke sector anders moet worden geregeld in de informatiemaatschappij.