Een vervanger van Christus legt functie niet neer

Paus Johannes Paulus II kampt met een slechter wordende gezondheid. Belangrijke ceremonieën moet hij meer en meer aan anderen overlaten en steeds vaker wordt hem gebrek aan leiderschap verweten , terwijl onder conservtieven de vrees groeit voor te veel herderlijke mildheid op de pauselijke oude dag.

Er zijn voortdurend twee mannen aan zijn zijde, om in te grijpen als hij wankelt. Een openbare mis opdragen gaat niet meer. Voor het eerst in zijn pausschap heeft hij op Witte Donderdag en Goede Vrijdag belangrijke ceremonieën als de voetwassing en het dragen van het kruis aan anderen moeten overlaten. Zijn woorden zijn moeilijk te verstaan. Knielen gaat nog maar net. Is paus Johannes Paulus II eigenlijk nog wel in staat om leiding te geven aan een religieuze multinational met tegen de één miljard gelovigen?

Onherroepelijk komt deze vraag op nu het intensieve programma rondom de kerkelijke feestdagen de 81-jarige paus vaak in beeld brengt. ,,Het is zo voorspelbaar, rond de feestdagen is er weinig nieuws en gaan de media weer praten over de gezondheid van de paus'', schamperen twee studenten theologie in Rome.

Maar dit keer is er meer aan de hand. De artrose aan zijn knie is een stap verder in zijn lichamelijke achteruitgang. En, belangrijker, van verschillende kanten hardop wordt geklaagd over het gebrek aan leiderschap in het Vaticaan. Zeer goed ingevoerde bronnen bevestigen dat het aantal kardinalen groeit dat vindt dat de paus beter kan aftreden.

Het kerkelijk recht laat deze optie open. Paus Paulus VI heeft in de jaren zeventig overwogen zich terug te trekken tussen de Benedictijner monniken in de abdij van Montecassino. De katholieke kerk erkent in haar regels dat mensen op hoge leeftijd niet altijd goed meer functioneren. Kardinalen en bisschoppen leggen in principe hun functies neer als ze 75 jaar worden. Kardinalen van boven de 80 mogen niet meestemmen in een conclaaf.

Toch: een paus treedt niet af, zo leek lang de heersende gedachte te zijn in het Vaticaan. Een functie als plaatsvervanger van Christus op aarde leg je niet neer. Johannes Paulus zelf ziet lijden als een integraal onderdeel van zijn publieke leven. Hij was de eerste paus die zich in zijn ziekbed liet fotograferen. Leert de katholieke kerk niet dat Jezus de wereld heeft gered door zijn lijden?

Maar de Italiaanse journalist Vittorio Messori, die aan de wieg stond van het pauselijke boek Varcare la soglia della speranza (Over de drempel van de hoop) en zeer goed is ingevoerd in het Vaticaan, schreef begin deze week dat ook conservatieve kardinalen hardop pleiten voor het aftreden van Johannes Paulus II.

In het verleden is met dit idee gespeeld door mensen die tot de progressieve vleugel van de katholieke kerk worden gerekend, zoals Karl Lehmann, voorzitter van de Duitse bisschoppenconferentie, de Belgische kardinaal Godfried Daneels en in Nederland bisschop Martinus Muskens van Breda. Zij zouden het niet erg vinden als er een einde komt aan het bestuur door een religieus-conservatieve en sterk hiërarchisch georiënteerde leider.

Volgens Messori zijn conservatieve kardinalen nu bang geworden dat een milder wordende paus aan het einde van het leven de stellige harde uitspraken afzwakt die hij eerder heeft gedaan. Een van hen zou hebben gezegd: ,,In deze lange zonsondergang kan van alles gebeuren. Met alle vertrouwen in de Heilige Geest, kan de Kerk in een dergelijke onzekerheid leven?''

Johannes Paulus II zou te veel oproepen tot dialoog met andere godsdiensten, te vaak excuses vragen voor fouten van de katholieke kerk in het verleden, en zijn oor laten hangen naar mensen die zich keren tegen de zaligverklaring van omstreden figuren. Wat voor verrassingen heeft Johannes Paulus II nog meer in petto, vragen de conservatieven zich af.

Johannes Paulus II heeft een sterk hart. Artrose tast de geestelijke vermogens niet aan. Maar steeds vaker lijkt de paus enigszins afwezig: de ziekte van Parkinson die zich een paar jaar geleden openbaarde, gaat langzaam maar onontkoombaar verder. ,,Met zijn sterke gestel betekent dit waarschijnlijk dat het kaarsje heel erg langzaam uitgaat'', zegt een hoge buitenlandse geestelijke in Rome. ,,En je kunt je voorstellen wat voor problemen dat met zich kan meebrengen.''

Johannes Paulus II heeft zich nooit tot in details willen bemoeien met het werk van de curie, het ambtelijke bestuursapparaat van het Vaticaan. Ook zijn frequente buitenlandse reizen en binnenlandse bezoeken betekenden dat hij veel aan anderen moest overlaten. Maar vanuit de Verenigde Staten en Polen wordt geklaagd dat de paus te zwak reageert op een enorme crisis rondom pedofiele priesters. Hier wordt een gebrek aan leiderschap zichtbaar dat schadelijk is voor de lokale katholieke kerken en voor de kerk als geheel, zo luidt de kritiek.

In zijn brief aan priesters ter gelegenheid van Witte Donderdag betuigde de paus zijn solidariteit met de slachtoffers van pedofiele en homoseksuele priesters. Hij schreef dat ,,wij persoonlijk ten diepste geschokt zijn door de zondes van enkele van onze broeders''. Maar ook voor conservatieve groeperingen in de Verenigde Staten is dat een te magere reactie op de golf van woede die door het land gaat. Zou de paus zijn vergeten dat een groot deel van de fondsen van het Vaticaan uit de Verenigde Staten komt?

Het Vaticaan heeft donderdagavond bekendgemaakt dat de paus ,,het aftreden heeft aanvaard'' van de Poolse aartsbisschop Juliuz Paetz. Er werd sinds 1999 gefluisterd dat hij toenadering had gezocht tot jonge seminaristen, maar dit werd een publiek schandaal nadat enkele priesters in een dagblad met gedetailleerde beschuldigingen kwamen. Ook hier luidt de kritiek dat de paus de situatie te lang heeft laten doorzieken.

De lijfarts van de paus, Renato Buzzonetti, zelf 76 jaar en op krukken, wijst er regelmatig op dat de paus geestelijk niets mankeert. Johannes Paulus zou wat fysiotherapie moeten doen, zegt hij. Het reisprogramma blijft zoals het is: in mei Bulgarije en Azerbajdzjan, in juli Canada, Mexico en Guatemala, in augustus Polen. Voor de korte termijn staat aanschaf van een rolstoel veel hoger op de agenda dan aftreden.