Matthäus met veel dynamiek en dramatiek

De Judaskus klonk zelden zó eensgezind vilein en het orgel liet de haan zelden zó uitbundig oproer kraaien als in de Matthäus Passionen die deze week klonken bij De Nederlandse Bachvereniging, het Koninklijk Concertgebouworkest en – gisteravond – het Residentie Orkest onder Jaap van Zweden. De binnensmondse Judaskussen van evangelisten Jan Kobow (Bachvereniging) en Ian Bostridge (Concertgebouworkest) werden in Den Haag door Ludwig van Gijsegem op lispelende intrigantentoon naar de kroon gestoken. Hier werd Jezus Christus niet zachthandig, maar met klinkende vocale klappen weggevoerd.

De Matthäus Passion onder Jaap van Zweden vertelt het passieverhaal met liefde en ruimte voor theater en drama. In het licht van de ontwikkeling die hij de afgelopen jaren doormaakte als dirigent, is het bijna ongelooflijk dat Van Zweden vijf jaar geleden nog `gewoon' als concertmeester meespeelde met de Matthäus Passion van het Concertgebouworkest. In 2000 dirigeerde hij zijn eerste Matthäus bij het Residentie Orkest, waar hij toen nog nét geen chef-dirigent was. Deze week zet hij als chef zijn prille, tweejaarlijkse traditie voort met twee passie-uitvoeringen in Den Haag en één in Amsterdam.

Zoals rond de kerst Van Zwedens eveneens traditionele interpretaties van de symfonieën van Mahler indruk maken door de directe dramatiek en spontaniteit, zo ook maakt nu zijn visie op de Matthäus Passion een opvallend zekere, maar nergens starre indruk. Al in 2000 kenmerkte Van Zwedens Matthäus zich door een – voor een debuut – merkwaardige synthese van stijlen, waarin mede zijn als concertmeester opgedane `passie-ervaring' onder dirigenten als Harnoncourt niet is weg te denken. Ook deze tweede Matthäus klinkt eclectisch, maar `eigen' door de vele dynamische details. Van Zweden kenmerkte zichzelf ooit als een `strijkersman', maar juist de houtblazers maakten hier indruk met homogeen ensemblespel.

Het Residentie Orkest was uitgedund tot zo'n vijfendertig musici, waardoor een merkwaardig visueel overwicht lag bij het bijna honderdkoppige, uit amateurs samengestelde Residentie Bachkoor dat de musici als een massieve sikkel omgordde. Het Bachkoor reageerde alert op Van Zwedens duidelijke, soms bijna karate-achtige gebaren. Het realiseerde rommelende donder en zweepslagfelle schichten in het `Sind Blitze, sind Donner' en bereikte prachtige dynamische contrasten in de koralen. Een kleiner, wendbaarder koor zou wellicht beter aansluiten bij Van Zwedens algehele aanpak, maar dit grote koor was uiterst geloofwaardig als opruiende volksmenigte. In het echoënde `Lass ihn kreuzigen!' stonden de stemgroepen zelfs één voor één op bij de verschillende inzetten – een discutabel maar zeldzaam effectief theatraal middel.

Van Zwedens Matthäus Passion was met een duur van twee uur en veertig minuten redelijk snel, maar zijn tempi klonken niet overhaast. Ook de overkoepelende, geleidelijke versnelling naar het einde toe deed natuurlijk aan. Zeer langzaam klonken aan het begin de Christus-recitatieven – bewogen gezongen door Hubert Claessens – en zeer snel het slotkoor.

Gekozen werd voor een verdienstelijke Nederlandse cast, waarin Vlaming Ludwig van Gijsegem (evangelist) met zijn messcherpe woordschilderingen de exotische noot vormde. Het streven minder bekende Nederlandse zangers de kans te geven is op zich lovenswaardig, en bas Martijn Sanders wekte met zijn jeugdig soepele timbre ook zeker nieuwsgierigheid op naar toekomstige engagementen. Nienke Oostenrijk verzorgde een intieme, soms prachtig stralende invulling van de sopraanaria's, alt Margriet van Reisen zong een ingetogen en verzorgd `Erbarme dich'. Marcel Reijans (tenor) gaf soepel en meeslepend gestalte aan de aria `Geduld!' En, anders dan bij de Bachvereniging en het Concertgebouworkest, mocht gambiste Anneke Pols deze aria hier wél begeleiden. Van Zwedens volgende, derde reeks uitvoeringen van de Matthäus Passion klinkt in 2004. De nieuwsgierigheid is na deze tweede reeks alleen maar groter geworden.

Concert: Matthäus Passion van J.S. Bach door het Residentie Orkest, Residentie Bachkoor, Omroep Jongenskoor en solisten o.l.v. Jaap van Zweden. Gehoord: 28/3 Dr. Anton Philipszaal, Den Haag. Herh.: 29/3, aldaar. 30/3, Concertgebouw, Amsterdam.