Dood en opstanding zijn één

De `Johannes Passion' van de Russische componiste Sofia Goebaidoelina grijpt iedere luisteraar bij zijn lurven. Volgende week dirigeert Valery Gergjev de Nederlandse première.

De uitvoering van het avondvullende oratorium Passion und Auferstehung Jesu Christu nach Johannes van Sofia Goebaidoelina is het grootste klassieke muziekevenement in de historie van Hamburg, meldt muziekuitgeverij Sikorski. Op het linkerbalkon van de Michaeliskerk repeteert dirigent Valery Gergjev de ruim tweehonderd zangers en musici van zijn eigen Mariinski-Theater, het Petersburgs Kamerkoor en de Norddeutsche Rundfunk. Van componiste Sofia Goebaidoelina (Christopol, Tatarstan – 1931) is op deze eerste repetitieochtend alleen een bolletje wollig haar zichtbaar, dat vief opduikt boven lessenaars, pauken en contrabashalzen. Ze schuifelt rond voor het grote orgel en luistert met gespitste oren naar de gekwelde tonen die een aangestreken blikken trommel door de kerk stuurt. ,,Iets intenser nog'', fluistert ze, en werpt een ongerichte, duistere blik over de schouder. Later blijkt dat de tonen klinken onder de tekst `En God zal alle tranen uit de ogen wissen.' (Openbaringen, 7:17)

De repetities voor de wereldpremière van een nieuw werk zijn dodelijk enerverende momenten voor een componist. ,,Anstrengend, anstrengend'', vindt Goebaidoelina in brokkelig Duits. Al haar energie gaat uit naar de finesses van het oratorium. ,,Welke instrumentgroep geef je nog nét even wat extra aandacht? Wie kies je uit om de laatste instructies door te geven als de tijd beperkt is?'' Na afloop van de repetities rest slechts een diepe zucht. ,,Hadden we heus nu een afspraak? Ik kán niet meer.''

Baby

Nog geen twee weken geleden werd Goebaidoelina, waarschijnlijk de meest gespeelde en beluisterde vrouwelijke componist ooit, onderscheiden met de Zweedse Polarmuziekprijs, de `Nobelprijs' voor muziek. ,,Heel eervol'', stelt zij de volgende dag in haar landelijke huis in Appen nabij Hamburg, waar ze woont sinds ze in 1992 vanuit Rusland naar Duitsland emigreerde. In de serre drinkt haar biograaf Michael Kurtz thee. Zijn vuistdikke boek over leven en werk van de componiste verscheen eerder dit jaar, en schetst een even aantrekkelijk als doorwrocht beeld van Goebaidoelina's achtergrond. Vanaf haar prilste jeugd waren al haar bezigheden gericht op muziek. Eerst als baby onder de piano, later als kind erachter. Nog weer later – vanaf haar vijftiende – studeerde zij compositie aan de muziekacademie van Kazan en het conservatorium van Moskou. Haar eigen muzikale stem werd aanvankelijk nauwelijks gewaardeerd. Het was Dmitri Sjostakovitsj die haar na het eindexamen troost en moed gaf: ,,Volg je eigen weg.''

De ontstaansgeschiedenis van het magnum opus dat in de publieksmond al wordt afgekort als `Johannes-oratorium', is complex. Goebaidoelina componeerde het eerste deel (Johannes Passion) in het kader van Bachs 250ste sterfjaar in 2000.In dat zelfde kader ontstonden een Lukas-passie van Wolfgang Rihm, een Markus-passie van Osvaldo Golijov en een Mattheus-passie van Tan Dun. Goebaidoelina's Johannes Passion beleeft volgende week onder leiding van Valery Gergjev de Nederlands première in Rotterdam. Het tweede deel (`Johannes Ostern') klonk twee weken terug voor het allereerst in Hamburg, als vervolg op Johannes Passion. Samen duurden de verpletterende Passion und Auferstehung Jesu Christu nach Johannes tweeëneenhalf uur. Daarna bleef het een lange minuut stil in de Hamburgse Michaeliskirche, totdat dirigent en componiste elkaar bijvielen in ovaties vanaf tegenoverliggende kerkbalkons. ,,Voor ik aan deze opdracht begon, moest ik natuurlijk mijn houding bepalen tegenover dè Johannes Passion van Bach'', stelt Goebaidoelina. ,,Stel je voor: een passie componeren ter gelegenheid van het Bach-jaar! Ik was zeer vereerd, maar realiseerde me ook de moeilijkheden. Bach betekent álles voor me, hij is al vanaf mijn allerprilste jeugd mijn voorbeeld van perfectie. Maar omdat ik nu eenmaal zelf óók componist ben, heb ik geprobeerd Bach even helemaal te vergeten. Aan mij de taak een passie te componeren. Nu, in deze tijd, zonder historische context. Het was de enige manier. En als Bach het resultaat zou horen, zou hij tevreden zijn dat mijn werk zo helemaal niet lijkt op het zijne. Zo zijn wij componisten. Alles moet uniek en eenmalig zijn.''

Kaars

Op verzoek van de opdrachtgever worden Passion und Auferstehung Jesu Christu nach Johannes gezongen in het Russisch. ,,Vanwege de diepzinnige en donkere klank van de taal,'' veronderstelt de componiste. ,,Daarom is het ook van groot belang dat minstens een deel van de koristen en alle solisten het Russisch als moedertaal hebben.'' De taalkwestie was voor Goebaidoelina een problematisch gegeven. In de Russisch Orthodoxe eredienst is het gebruik van instrumenten niet toegestaan, waardoor de zelf zeer vrome componiste (,,Voor mij is een leven zonder religie zinloos'') zich tussen twee vuren bevond. ,,De Russisch-orthodoxe eredienst accepteert geen bemiddelaars tussen mens en God – je hebt alleen je stem en een kaars in de hand'', legt zij uit. ,,Mijn oratorium is daarom een wereldlijk kunstwerk geworden, en geen kerkelijk werk. Maar in mijn hart ben ik natuurlijk tòch blij dat de wereldpremière in een kerk plaatsvond, en dat ook nog rond de Paastijd! Want mijn oratorium is dan wel niet kerkelijk, het is wél een religieus kunstwerk, geschreven voor God. Dat onderscheid is belangrijk. Een mens kan zeer religieus zijn, maar zich in de kerk niet thuis voelen. Dat respecteer ik meer dan het omgekeerde. Mensen die in de kerk vroom lijken, maar buiten schelden, schimpen en hun naasten niet liefhebben. Hu, ik heb véél zulke mensen geobserveerd in mijn leven!''

Het religieus bewustzijn waarvan Passion und Auferstehung Jesu Christu nach Johannes maat voor maat is doortrokken, is karakteristiek voor Goebaidoelina's oeuvre, waarin `absolute' muziek vrijwel ontbreekt. In een volstrekt eigen idioom componeert Goebaidoelina voornamelijk werken waaraan een buitenmuzikale inspiratiebron ten grondslag ligt. Een gedicht van `zielsverwant' Marina Tsvetajeva, Perzische geschriften, bijbelteksten. De werken met religieuze titels zijn talrijk in Goebaidoelina's werkenlijst. Luister naar het pas op cd verschenen, zeer indringende en duistere Seven words voor cello, bajan en strijkers. Vegende streken en percussieve strepen roepen er een sfeer van uiterste, ongrijpbare gekweldheid op, waarna opeens het licht doorbreekt in een moment van opperste lyriek en devote verstilling. Dit is muziek die ook heidenen tot een bedachtzaam stilzwijgen maant. Muziek ook, die Goebaidoelina's artistieke beginselverklaring als een engeltje uit een doosje in de herinnering laat springen. ,,Ik ben een religieus, Russisch-Orthodox mens, en ik begrijp het woord religie in de letterlijk zin van het woord als `Religio', dat wil zeggen als herstel van de inbinding, als herstel van het `legato' in het leven. Dat is de belangrijkste taak van de muziek.''

Doorwrocht

Passion und Auferstehung Jesu Christu nach Johannes is religieus doorwrocht in vorm én inhoud. In den beginne is er de tekst, die put uit het Evangelie van Johannes en de Openbaringen. Goebaidoelina: ,,Die keuze voor juist het Evangelie van Johannes was bewust, niet opgelegd. Het Johannes-evangelie is mij meer dierbaar dan de andere evangeliën, zowel door de inhoud als om de wijze waarop het lijdensverhaal wordt verteld. Wanneer je de vier verhalen vergelijkt, merk je dat het Johannes-evangelie niet zozeer gaat om de verhouding tussen Christus en de mensen om hem heen, maar puur om de verhouding tussen de Zoon en de Vader. In die relatie ligt álles besloten. De verticale lijn tussen de mens en iets hogers. En, daaruit voortvloeiend, de bekommernis van de mens om het lot van de wereld om hem heen.

,,Secularisatie is een groot gevaar! In vorige eeuwen was het geloof aan een absolute waarheid evident. In onze tijd hebben veel mensen deze religiositeit verloren, en dat zal er toe leiden dat de doorsnee mens langzamerhand de tweede dimensie van het leven verliest. Dan zal werkelijk alles draaien om geld verdienen, uiterlijk en andere oppervlakkigheden en de mens zich terugontwikkelen tot aap. Ja, een aap! Eerlijk gezegd was dat mijn grootste drijfveer om dit werk te componeren. Ik wilde een tegenstem te laten horen, iets tegen de vervlakking inbrengen.''

De evangelieteksten worden in Passion und Auferstehung Jesu Christu nach Johannes ,,doorkruist'' met teksten uit de Openbaringen. ,,Het idee die beide bronnen - berichtgeving versus contemplatie – te verbinden, greep mij'', zegt Goebaidoelina. ,,Op die manier ontstaat tekstuele polyfonie, een dubbel perspectief. De Openbaringen becommentariëren synchroon het lijdensverhaal op aarde, waardoor de normale horizontale tijdsas wordt doorkruist met een a-temporele, verticale as. Toegegeven, dat beeld, de samenkomst van hemel en aarde, is niet nieuw. Denk aan Giotto, denk aan Michelangelo. Maar in de muziek was het beginsel nog niet eerder toegepast.''

De Hamburgse wereldpremière van Passion und Auferstehung Jesu Christu nach Johannes blijkt half maart meer dan uitverkocht. Niet één, maar drommen belangstellenden voor de kassa gaan onverrichter zake naar huis – voor een wereldpremière van een klassieke compositie een zeker naar Nederlandse maten gemeten zeer onalledaagse situatie. Goebaidoelina's populariteit is even groot als haar muziek expressief is. En dat geldt zeer zeker ook voor het `Johannes-oratorium', dat de luisteraar vanaf maat één bij de lurven grijpt en zo bij het thema betrekt. De rollen – Pontius Pilatus, Judas, Barrabas – zijn niet verdeeld over de solisten, maar worden door verschillende zangers afwisselend gezongen om de gewijde tekst niet onnodig te dramatiseren. Om diezelfde reden worden de evangelieteksten droog, haast reciterend gezongen. Veel uitbundiger is de muziek die klinkt onder de teksten uit Openbaringen. Een deur in de hemel opent zich, begeleid door ritselend slagwerk, ijle klokjes, schrille fluitjes. De Dag des Oordeels dient zich aan in aanzwellende strijkers, beukende pauken die de kerkbankjes letterlijk doen beven en kraken, gewelddadig resonerende gongs. Maar het meest indrukwekkend is het fluisterkoor, dat in roerig debat met het tweede koor tientallen malen de Messias aanwijst en identificeert. ,,Eta Khristós! Eta Khristós!'' (,,Het is Christus! Het is Christus!'') De bezwerende uitroep zal tot lang na Pasen in het achterhoofd van de luisteraar nagalmen.

,,Toen ik de opdracht kreeg een passie te componeren, wist ik dadelijk dat de kruisigingsdood en de wederopstanding samen zouden moeten vallen'', fluistert Goebaidoelina. ,,Ik ben ook met de schetsen voor het tweede deel begonnen, omdat ik zonder de wederopstanding niet aan het lijdensverhaal kón beginnen. Uiteindelijk is het geheel anders uitgevallen dan ik oorspronkelijk bedoelde. Maar ik ontdekte dat Johannes Passion na de dood van Jezus Christus simpelweg met een enorme dissonant moest eindigen, als teken van het Laatste Oordeel en om duidelijk te maken dat de dood van Christus niets te maken heeft met de oplossing van een dramatisch conflict. Men percipieert Pasen – in mijn werk het deel `Auferstehung' – vaak als een nieuw begin, maar dat is onjuist. De wederopstanding van Jezus Christus is geen nieuw begin, maar een metamorfose, een transsubstantiatie. Terwijl in de passie de levenscyclus van het vleesgeworden woord Gods wordt besloten, betekent Pasen het openen van onze ziel voor dat woord. Dood en wedergeboorte zijn één; het einde is tegelijkertijd het begin. Die synchronisatie maakt dit thema actueel.''

Fluistertoon

Het is logisch dat een gesprek met een vrome componiste over Bijbelse aangelegenheden balanceert op de grens van het rationele en het intuïtieve. Waar woorden als `bidden' en `geheim' vallen, spert Goebaidoelina de ogen open en dempt zij de stem tot mystieke fluistertoon. ,,Natuurlijk zijn mijn ideeën over dit thema niet los te zien van mijn eigen wortels in het Russisch-orthodoxe geloof. Weet u, er bestaat een fundamenteel onderscheid tussen het orthodoxe en het westers religieuze bewustzijn. In de westerse godsdiensten wordt een accent gelegd op de herinnering. Herinnering is de methode voor religieus beleven. In de orthodoxe kerk kom je binnen en ervaart de eucharistie. De metamorfose van brood en wijn in het lichaam en bloed van Christus wordt er beleefd als een persoonlijke ervaring. Dat is intensief, maar noodzakelijk. Die verbondenheid waarborgt de frisheid en de waarachtigheid van de menselijke ziel, die met Christus steeds opnieuw sterft en herrijst. Geloof op basis van herinnering is meer een formaliteit.''

Passion und Auferstehung Jesu Christi nach Johannes is opgedragen aan Valery Gergjev, pleitbezorger van de muziek van Goebaidoelina, artistiek directeur van het Mariinkski Theater en chef-dirigent van het Rotterdams Philharmonisch Orkest. Zijn belangstelling voor Goebaidoelina's werk heeft ook voor het Nederlandse muziekleven directe gevolgen. Volgende week klinkt Johannes Passion tweemaal in Nederland, in september zal Goebaidoelina één van de componisten zijn aan wier oeuvre uitgebreid aandacht wordt besteed tijdens het jaarlijkse Gergjev Festival. Gedacht en gewerkt wordt ook aan de Nederlandse première van het integrale `Johannes-oratorium' in een `gedramatiseerde versie', al is vooralsnog onduidelijk op welke termijn.

,,Ik ben heel benieuwd wat men zich in Rotterdam voorstelt bij een `gedramatiseerde' opvoering van mijn passie'', glimlacht Goebaidoelina. ,,Ik vermoed dat het mogelijk kan zijn om een visueel aspect toe te voegen door, bijvoorbeeld, thematisch verwante schilderijen boven orkest, koor en solisten te projecteren. Of uitbeeldende acteurs in de zaal of op het podium toe te voegen. Van mij mag het, mits het visuele aspect dienstbaar is aan de muziek. Dit `Johannes-oratorium' is mij door het onderwerp nu eenmaal uitzonderlijk dierbaar. Ik zie het als het centrale werk in mijn oeuvre. Maar dat vind ik geen beklemmende gedachte, hoor! Het ene werkt lokt het andere uit. Als contrast met dit grote `Johannes-oratorium' bezin ik mij alvast op een klein kamermuzikaal werk.''

`Johannes Passion' van Sofia Goebaidoelina door het Rotterdams Philharmonisch Orkest, Petersburgs Kamerkoor, koor en solisten van het Mariinski Theater o.l.v. Valery Gergjev. Concerten op 4/4 (Nederlandse première) in De Doelen, Rotterdam (20.15 uur) en 6/4 Concertgebouw, Amsterdam (14.15 uur). Res.: (010) 217 17 17 en (020) 6718 345.

Radio 4: 6/4, 14.15 uur, 9/4 20.30 uur.