The Lord of the Rings 1

Met grote belangstelling heb ik de artikelen van Ron Pirson (NRC Handelsblad, 25 maart) en Frank Teunissen (26 maart) over The Lord of the Rings gelezen. Het viel mij hierbij op dat er, bij de vraag of het een optimistisch dan wel pessimistisch boek is, twee relevante aspecten niet of nauwelijks aan bod zijn gekomen. Dit zijn de posities van de Elfen en de Orks. Elfen en Orks zijn de belangrijkste en archetypische dienaren van respectievelijk `goed' en `kwaad'. Ze zijn elkaars perfecte tegenbeeld; de Orks zijn zelfs gemaakt uit Elfen die in handen van de slechte god Melkor waren gevallen in de eerste era van de `tijden van de sterren'. (Dit wordt beschreven in Tolkiens The silmarillion.)

In ieder opzicht staan ze tegenover elkaar. Elfen zijn praktisch onsterfelijk, betoverend mooi, en gezegend met een bovenmenselijke wijsheid en kracht, en onnatuurlijke goedheid; Orks zijn zeer sterfelijk, lelijk, dom (maar sluw) en ongeneeslijk kwaadaardig. Twee dingen vallen hier op. Allereerst; Elfen zijn übermenschen, Orks untermenschen. Deze termen gebruik ik met opzet om aan te geven dat de beelden die Tolkien hiermee neerzet, absoluut niet onschuldig zijn. De notie van wezens die boven iedere `kwaad' verheven zijn of zonder enige mogelijkheid tot berouw zijn, en die je dus altijd dient te gehoorzamen dan wel te bestrijden, is een notie die zeer fascistoïde trekken heeft. Dat Tolkien het niet zover laat komen, doet aan dit feit niets af.

Het tweede belangrijke element, dat hieruit volgt, is dat Elfen en Orks geen vrije wil hebben; iets dat bij mensen en hobbits juist wel aanwezig is. Ze zijn niet alleen in eigenschappen, maar ook in fundamentele aard van een andere orde dan mensen, en zijn in essentie dan ook geen `levende wezens' maar `krachten' die allebei aan de mens trekken, en waar de mens zijn keuze moet maken. deze keuze is een absolute; enige nuance is niet mogelijk, en de mens is ook gedwongen om te kiezen; niet kiezen is ook een keuze.

De allerbelangrijkste gebeurtenis en de minst opgemerkte in het boek is de volgende: als Sauron is verslagen, de ring is vernietigd, en de oorlog is gewonnen, verdwijnen zowel de Elfen als de Orks uit de wereld.

Oftewel; als het kwaad is verslagen verdwijnen zowel de engelen als de demonen, zowel God als de Duivel, en pas dan is de mens echt vrij om haar eigen lot te bepalen. Alleen de radicaal goddeloze mens kan het totalitaire denken vermijden; de dood van God is de geboorte van de vrijheid.