Lukrake uitstalling van VOC-spul

Vorige week ging het VOC-publiciteitsoffensief van start. De Stichting Viering 400 jaar VOC had het ongetwijfeld graag anders gezien, maar alle aandacht ging daarbij naar wat steevast wordt aangeduid als de `schaduwzijden' van de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Niet de feestredenaars in de Ridderzaal kwamen in beeld, maar het handjevol demonstranten voor de deur en de Indonesische ambassadeur die er niet bij wilde zijn. Zij menen dat er van een `viering' geen sprake kan zijn: de komst van 's werelds grootste handelsonderneming betekende het begin van 350 jaar kolonialisme in de Indonesische archipel. Hoe zou u het vinden als Duitsland de bezetting van Nederland gaat vieren, vroeg de ambassadeur fijntjes.

Hedendaagse politieke gevoeligheden komen niet aan bod op de expositie De kleurrijke wereld van de VOC. De ondertitel luidt weliswaar `Wat de historie het heden bracht', maar dat verwijst naar producten die de VOC tussen 1600 en 1800 uit Azië naar Europa bracht. De Nederlandse eet-en drinkgewoonten, kleding en interieur werden in die periode steeds meer gekleurd door het contact met India, Ceylon, Indonesië, China en Japan. Aanvankelijk ging het vooral om specerijen (kruidnagelen, foelie, nootmuskaat) uit Indonesië, in de 18de eeuw groeide de vraag naar geverfde stoffen uit India, thee uit China, koffie en suiker uit Java, porselein en lakwerk uit Japan. De handelscontacten leidden ook tot meer wetenschappelijke kennis, onder andere op het gebied van de cartografie, botanie en zoölogie.

Het is allemaal te zien in het Amsterdamse Scheepvaartmuseum en het Rotterdamse Maritiem Museum. De twee musea, met veel VOC-attributen in de eigen collectie, hebben de landen verdeeld: China en India in Amsterdam, Japan, Indonesië en Ceylon in Rotterdam. Ze delen de eer van de `nationale jubileumexpositie', op papier de meest prestigieuze van alle VOC-tentoonstellingen die dit jaar door het hele land plaatsvinden. Op papier, want in werkelijkheid is van prestige geen sprake. Dit is niet de grote tentoonstelling die de VOC van alle kanten belicht. Dit is een tentoonstelling met een beperkte invalshoek en weinig ruimte, onduidelijk in de keuzes en onhandig in de presentatie.

Beide musea tonen zoveel mogelijk objecten op zo min mogelijk vierkante meter. Er zijn kaarten en globes, geschilderde portretten van bestuurders, tekeningen van handelsposten en maquettes van schepen. En er zijn veel voorwerpen die te maken met de producten uit de Oost, van theeserviezen in Amsterdam tot apothekerskasten in Rotterdam. Alle voorwerpen met een VOC-geur zijn uit het depot gehaald. Het is een uitstalling zonder lijn of doel, meer gericht op kwantiteit dan kwaliteit. De informatieteksten – met een enkele verwijzing naar de `schaduwzijden' – zijn te summier om samenhang te kunnen bieden.

Een andere niet gemaakte keuze betreft de leeftijd van het publiek. Tussen het serieuze werk door is er opeens een melige kinderlokker: Theo en Thea die bij de koningin op theevisite gaan, een keuken waar je producten en specerijen moet combineren. Amsterdam heeft een kasteelkamer waar je een gesprek kunt afluisteren, in Rotterdam kun je een Japonse rok aantrekken en vergelijken met een hedendaagse badjas. Bij andere exposities kan zoiets werken, hier maakt het een geforceerde indruk. Het lijkt alsof de samenstellers bang waren om saai te zijn, en daarom allerlei rare concessies hebben gedaan.

Dat twee gerenommeerde musea niet in staat zijn om een degelijke VOC-tentoonstelling te maken, wekt weinig vertrouwen in onze omgang met de eigen geschiedenis. En het is ironisch dat de hoop op revanche nu is gevestigd op het Rijksmuseum, dat in oktober het stokje overneemt. Dat is immers op weg naar een omstreden geïntegreerde presentatie van Nederlandse geschiedenis en kunst. Hopelijk blijven de theeserviezen in het depot.

Nationale jubileumexpositie VOC 1602-2002: De kleurrijke wereld van de VOC. T/m 27-10 in: Nederlands Scheepvaartmuseum, Amsterdam. Inl. 020-5232222 of www.scheepvaartmuseum.nl. T/m 15-9 in: Maritiem Museum, Rotterdam. Inl. 010-4132680 of www.maritiemmuseum.nl. Nationaal Jubileumboek: E17,90/E 24,50.

www.nrc.nlA4-krant 400 jaar VOC