Kerk voor protestant `hulpje' bij oordeel

Voor protestantse gelovigen speelt de kerk bij de meningsvorming slechts een bescheiden rol als het om ethische vraagstukken gaat, zo leert een onderzoek van de Theologische Universiteit Kampen. Maar de kerk moet zich wel luid en duidelijk laten horen.

,,Protestantse gelovigen willen dat hun kerk in brandende ethische kwesties een duidelijk standpunt inneemt en haar stem luid laat horen. Maar ze vinden óók dat de kerk een platform moet zijn voor overleg, zonder dat ze van bovenaf zegt hoe alles precies moet. Die opvattingen zijn in strijd met elkaar, ze vormen best een mooi onderwerp voor een nieuwe studie.''

Tot die conclusie komt prof. dr. F. de Lange, hoogleraar ethiek aan de Theologische Universiteit Kampen, na een onderzoek dat hij samen met een collega-ethicus en twee praktisch theologen deed in de Samen-op-Wegkerken. Ze vroegen driehonderd gemeenteleden en honderdvijftig predikanten naar hun opvattingen over moraal en de manier waarop de kerk daarbij moet zijn betrokken. Hun bevindingen staan in het net verschenen boek Profeten van de Ronde Tafel. Een onderzoek naar de kerk als morele gemeenschap.

Hoe ging u te werk en waren er verschillen in de reacties van gemeenteleden en predikanten?

,,Ons onderzoek bevatte 64 thema's, waaronder vuil op straat, vloeken, de beursfraude, euthanasie – de meest uiteenlopende onderwerpen. We vroegen: welke zijn de belangrijkste, welke moeten hoog op de agenda in de kerk? De predikanten onder de ondervraagden hadden een ruimere blik, ze hadden grotere mondiale interesses. Zoals de vreemdelingenhaat en de 24-uurseconomie. De gemeenteleden hechtten meer aan de privésfeer. Bij hen scoorden diefstal en veiligheid op straat hoog.''

Wat verwacht de gelovige van de predikanten, als het om diefstal en veiligheid op straat gaat?

,,Die vraag hebben we niet voorgelegd, we hebben alleen gevraagd welke onderwerpen de kerkgangers belangrijk vonden. Los van het onderzoek zeg ik: de predikant moet goed luisteren naar de gemeenteleden. Hij mag in zijn preek een thema als de modiale gerechtigheid aansnijden, maar als de buurt waar de kerk staat wordt geteisterd door drugsoverlast en diefstal, dan zal hij aan die problemen niet voorbij kunnen gaan.''

Hoe ontstond het idee voor het onderzoek?

,,In de samenleving wordt hoog opgegeven over de opvatting van de kerk in ethische kwesties, bijvoorbeeld euthanasie, asielwetten en de 24-uurseconomie. Ook haar betrouwbaarheid staat goed aangeschreven. Kerkleiders geven ook regelmatig verklaringen uit en richten zich tot de overheid. Wij dachten: maar wat vindt men in de protestantse kerkgemeenschap eigenlijk zelf en hoeveel ruimte is er tussen de kerkleiding en de gelovigen?''

Hoe groot is die ruimte?

,,Soms behoorlijk groot. Toen de kerkleiding in maart 2001 opnieuw tegen de nieuwe euthanasiewet protesteerde, stuitte ze op fors intern verzet. Ruim honderd predikanten schreven de Eerste Kamer een brief, waarin ze de senaat vroegen geen rekening te houden met de woorden van de kerkleiding. Protestanten plegen te zeggen: `prima, dat er een kerkleiding is, maar wij vormen zelf de kerk'. Er is een democratische instelling, de gelovigen zijn mondig. In het onderzoek concluderen we ook dat de kerk op het gebied van individuele en publieke moraal een bescheiden rol speelt. De meningsvorming ontstaat in de privésfeer en in het publieke debat, de kerk is vooral van ondersteunende betekenis. Ze mag best met goede redenen omkleed iets zeggen van `zo en zo denken wij erover', maar de gelovigen zullen zelf tenslotte hun het oordeel vellen.''

Hoe stelt u zich die ondersteuning van de kerkleiding voor?

,,De kerk moet met ideeën komen. Dat kan via de kerkdiensten, gespreksgroepen of leerhuizen. De kerk kan, bijvoorbeeld, het bekende bijbelverhaal van de Barmhartige Samaritaan gebruiken om de gemeenteleden te inspireren te helpen wanneer zich een grote ramp voordoet. In gespreksgroepen kan de kerk de gelovigen overtuigen dat het goed is dat de kerkgemeenschap onderdak verleent aan uitgeprocedeerde asielzoekers – dat laatste is al gebeurd.''

Is het resultaat van het onderzoek schokkend?

,,Nee. Ik had deze indruk al langer. Het `morele huishoudboekje', zoals we het noemen, van de kerkganger wijkt niet zo veel af van dat van de niet kerkelijke burger. Wél had ik gehoopt dat de ondervraagden een helderder beeld van de kerk zouden hebben, dat ze precies hadden kunnen aangeven wat ze van de kerk verwachten.''