Er zit weer bloed op de blazers

De recente perikelen rond VVD-voorzitter Bas Eenhoorn roepen herinneringen op aan het begin van de jaren negentig. Ook toen groeide met de dag het aantal ongevraagde adviezen voor de partijleiding.

,,Stop het getoeter!'' Binnen de VVD zijn het legendarische woorden, uitgesproken in 1990 door toenmalig partijvoorzitter Ginjaar. De partij zat in een diepe crisis, als gevolg van de kabinetscrisis die de Tweede-Kamerfractie een jaar eerder had veroorzaakt. Een breuk die keihard op de partij terugsloeg: regeermacht kwijt, kiezers kwijt, partijleiding kwijt, onderling vertrouwen kwijt. De strijd binnen de VVD werd in de volle openbaarheid uitgevochten. Onder pakkende krantenkoppen als 'Bloed aan de blazer' werd vrolijk verslag gedaan over de VVD-roerselen.

Ginjaar kreeg zijn troepen niet stil, maar moest zelf opstappen. Hem verging het zoals het zoveel partijvoorzitters vergaat als de verdeeldheid is uitgebroken: de voorzitter wordt dan als eerste geofferd. Zover is het nog niet bij Bas Eenhoorn, de huidige voorzitter van de VVD, over wie de laatste weken zoveel is te doen. Maar een gevoel van déjà vu is bij sommige VVD'ers die hun klassieken kennen, toch wel te bespeuren. Opnieuw staat de partij er niet goed voor en opnieuw is er volop getoeter. Hans Dijkstal is de enige en onbetwiste lijsttrekker, maar talrijk zijn daarentegen zijn ongevraagde adviseurs. Eén daarvan is Bas Eenhoorn, die met zijn uitspraken over de te volgen strategie de lijstrekker diverse keren in verlegenheid wist te brengen. Afgelopen maandag is na een `goed gesprek' tussen Dijkstal en Eenhoorn wederom afgesproken ,,de rijen te sluiten''.

In de verkiezingscampagne van de VVD is voortaan het woord alleen nog aan lijsttrekker en politiek leider Dijkstal, en de andere kandidaten van de VVD-lijst. Volgens partijvoorzitter Bas Eenhoorn zijn er ,,duidelijke afspraken'' gemaakt: ,,de zaak is goed doorgesproken, en we volgen nu één lijn: de VVD gaat ervoor de grootste partij te worden''.

Daarmee wil Eenhoorn een eind te maken aan een periode van verwarring in de VVD, waarbij de partijvoorzitter in het openbaar voorstellen deed over stijl en inhoud van de campagne, waar lijsttrekker Dijkstal zich achteraf voor geneerde. Zo pleitte Eenhoorn vorige week, nadat zowel de Tweede-Kamerfractie van de VVD als de vergadering van de afdelingsvoorzitter in interne debatten lucht hadden gegeven aan hun kritiek op Dijkstals campagne, voor meer 'Jip en Janneke-taal' in de campagne. Bovendien was tijdens die bijeenkomst besloten het beeld van eenheid te herstellen. Een beeld dat Eenhoorn volgens enkele partijgenoten direct weer aan diggelen gooide door samen met Dijkstal naar buiten te lopen om die boodschap aan de wachtende pers te verkondigen.

Overigens bleek al direct na de verwijzing van Eenhoorn naar 'Jip en Janneke' dat Dijkstal in het geheel niet voelde voor een campagne van uitsluitend makkelijk aansprekende oneliners. Illustratief is wat dit betreft het interview dat Dijkstal deze week heeft gegeven aan het weekblad Vrij Nederland waarin hij kritiek uit op zijn eigen achterban die te weinig stil zou staan bij de immateriële problemen.

Dijkstal kiest voor de bestuurlijke benadering, terwijl partijvoorzitter Eenhoorn zich meer de tolk maakt van `de mensen in het land'. Het is de bekende tegenstelling tussen `Den Haag' en de rest van de partij, zoals die zich ook zo vaak bij andere partijen voordoet als het even tegenzit. Ook PvdA-partijvoorzitter Ruud Koole dreigde onlangs in conflict te raken met het Haagse machtscentrum, nadat hij zich kritisch had uitgelaten over de rol van partijleider Melkert in het inmiddels beruchte lijsttrekkersdebat op de avond van de gemeenteraadsverkiezingen.

En dan was er natuurlijk nog vorig jaar september het uit de hand gelopen conflict in het CDA tussen partijvoorzitter Marnix van Rij en partijleider Jaap de Hoop Scheffer. Een clash die uitmondde in het voortijdig vertrek van beiden.

Hoewel Eenhoorns optreden soms herinneringen oproept aan de actie van Van Rij wijzen VVD-bronnen erop dat, anders dan bij de voormalige CDA-voorzitter, Eenhoorn juist niet streeft naar een eigen politieke rol. Naar eigen zeggen heeft Eenhoorn het slechts als zijn taak gezien de zorgen in de partij naar aanleiding van de teleurstellende resultaten te 'kanaliseren'. ,,De voorzitter fungeert in een partij nu eenmaal altijd een beetje als de kop van Jut'', zegt Eenhoorn over de plotselinge stormen rond zijn persoon.

De gespannen sfeer in de VVD hangt samen met de snelle wisseling van perspectief voor de partij: waar de partij eind vorig jaar, met het succesvolle kabinetsbeleid van de afgelopen jaren in de zeilen, nog dacht zonder veel politieke strijd de grootste partij te kunnen worden, dreigt de VVD nu in de peilingen naar de derde of vierde plaats af te zakken, onder andere door de grote aantrekkingskracht die Pim Fortuyn op de rechtervleugel van het VVD-electoraat uitoefent.

Met name na de gemeenteraadsverkiezingen heeft zich van een deel van het partijkader een zekere wanhoop meester gemaakt: men vreest dat het niet meer mogelijk zal zijn Fortuyn `rechtse' thema's als asielbeleid weer afhandig te maken – vooral niet omdat het eerste gezicht van de partij, Dijkstal, voor VVD-begrippen als betrekkelijk 'links' geldt, en de lijsttrekker weinig affiniteit vertoont met de felle toon die de verkiezingscampagne rond Fortuyn lijkt te kenmerken.