Een on-Afrikaanse volksopstand nadert zijn finale

Op Madagascar komt het volk heel on-Afrikaans in opstand. Het eiland met zijn twee presidenten, twee hoofdsteden, twee regeringen blijft een buitenbeentje in Afrika.

Het was een voor Afrika opmerkelijke gebeurtenis. Onder bescherming van de duisternis probeerden maandagnacht soldaten die trouw waren aan president Ratsiraka het parlementsgebouw van de hoofdstad Antananarivo op Madagascar in te nemen. In het holst van de nacht begonnen kerkklokken te luiden, een sein voor honderden oppositieaanhangers zich te verzamelen. Met vuilnisbakken, stenen en zelfs een stoomlocomotief hielden ze de militairen tegen die vervolgens afdropen. Het volk had gezegevierd.

Afrika na de dekolonisatie kent nauwelijks een geschiedenis van volksverzet, zoals Joegoslavië of de Filippijnen. Guerrillalegers, tribale bewegingen, obscure religieuze groepen, allerlei organisaties verzetten zich tegen de gevestigde orde in Afrika. Maar het volk komt zelden massaal in het geweer. Daarvoor ontbreekt het kennelijk aan eensgezindheid binnen de bevolking die in de meeste landen uit een groot aantal sterk uiteenlopende groepen bestaat. Zelfs na de fraude bij de recente verkiezingen in Zimbabwe en Zambia kwam het volk niet in opstand.

Madagascar, dat grote eiland ten oosten van zuidelijk Afrika, vormt een opvallende uitzondering. Honderdduizenden aanhangers van oppositieleider Marc Ravalomanana zijn al drie maanden in een gevecht gewikkeld met een oude garde bestuurders rond president Didier Ratsiraka, die in 1975 door een militaire staatsgreep aan de macht kwam. Ravalomanana eist de overwinning op van de presidentsverkiezingen in december, waarbij hij weliswaar 46 procent van de stemmen kreeg tegen 40 procent voor Ratsiraka, maar onvoldoende voor een onmiddellijke overwinning. Ratsiraka wil een tweede ronde, wat Ravalomanana afwijst omdat er ,,dan weer fraude wordt gepleegd''.

De 50-jarige Ravalomanana, ex-burgemeester van Antananarivo en een geslaagd zakenman en multimiljonair, krijgt het volk massaal op de been. In januari kwamen dag in dag uit, wekenlang, tienduizenden bewoners bijeen op het centrale volksplein om zijn overwinning op te eisen. Er vond weinig geweld plaats, er werden geen winkels geplunderd, auto's gingen niet in vlammen op en leden van verschillende stammen vlogen elkaar niet naar de keel.

De Organisatie van Afrikaanse Eenheid oefende druk uit op Ravalomanana om een tweede ronde te accepteren. Maar met massale volkssteun liet hij zich op 22 februari eenzijdig uitroepen tot president. De Madagascarezen bleven hem steunen toen hij zijn eigen regering vormde. Omgeven door een cordon van aanhangers bezetten zijn ministers hun kantoren, zelfs het ministerie van Defensie.

Ratsiraka riep vervolgens de noodtoestand uit maar er was niemand in Antananarivo die zijn bevelen nog opvolgde. De president vluchtte naar zijn geboortestreek bij de havenstad Toamasina, waar hij zich verschanst heeft met zijn overgebleven aanhangers in het leger en de ambtenarij.

Jarenlang stond de nu 67-jarige Ratsiraka aan het hoofd van een corrupte, marxistische dictatuur. Hij schreef zijn eigen Kleine Rode Boekje, maar na de val van de Berlijnse Muur zocht hij toenadering tot IMF en Wereldbank.

Begin jaren negentig ging een democratiseringsgolf over Afrika en ook Ratsiraka zag zich geconfronteerd met de eis tot hervormingen. Hij weigerde politieke liberalisering waarna betogers zijn aftreden eisten. Maandenlang duurde de confrontatie, met stakingen en betogingen van soms één miljoen demonstranten. ,,Ik hoop dat ze er gewoon genoeg van krijgen'', verzuchtte Ratsiraka. Na dreigementen van het leger ging hij uiteindelijk akkoord met een tijdelijke coalitieregering. De verkiezingen in 1991 verloor hij maar in 1996 kwam hij verrassend terug.

De standvastigheid van de bevolking van Madagascar valt deels te verklaren door de steun die de kerken verlenen aan de protestbeweging. Bovendien is op Madagascar – 14 miljoen inwoners, groter dan Frankrijk – de bevolkingsopbouw volslagen anders dan in andere Afrikaanse staten. Wat betreft cultuur en dynamiek lijkt het meer op een Aziatisch dan een Afrikaans land. De bevolking is een mengeling van Polynesiërs, Aziaten, Afrikanen en Arabieren. Weliswaar zijn er stammentegenstellingen, tussen bijvoorbeeld de kustbewoners en die van de hooglanden rond de hoofdstad, maar deze liggen minder scherp dan elders op het continent.

Ratsiraka probeert Ravalomanana uit te roken. Aanhangers van de president hebben de wegen van de havenstad Toamasina naar Antananarivo geblokkeerd. De ontknoping van dit voor Afrika uniek politieke drama kan niet veel langer meer op zich laten wachten.