PvdA-management

Telefoon voor de heer Dijkstal, de VVD-lijsttrekker die graag inhoudelijke debatten voert. Er wacht hem vermoedelijk een buitenkans, binnenkort al. De kans groeit namelijk dat het volgende week dinsdag in de Tweede Kamer tot een clash komt tussen de PvdA-fractie en het kabinet over het kabinetsbesluit van vorige maand (8 februari) om de Amerikaanse Joint Strike Fighter te bestellen als opvolger, vanaf het jaar 2010, van de F-16.

Dijkstal moet het dossier maar vast onder zijn kussen leggen, en zijn vriend Eenhoorn, die hem als partijvoorzitter zo enthousiast begeleid, uitnodigen om naar de publieke tribune te komen. Want het laat zich aanzien dat de PvdA in dit dossier een aanmerkelijke zelfbeschadiging voorbereidt en dat Dijkstal dus plezier aan dat debat zal gaan beleven. En aan enig plezier zijn hij en zijn partij langzamerhand wel toe.

Kan de VVD daaraan dan politiek gesproken iets verdienen, kan de aanschaf van een militair vliegtuig een bruikbaar thema zijn in een verkiezingscampagne? Ja, dat kan natuurlijk, en zeker wanneer de PvdA-premier en zijn geestverwante ministers over de JSF-zaak in de Kamer bijna vierkant tegenover de grootste regeringsfractie komen te staan. Met minister Pronk, van wie bekend raakte dat hij net als de D66-ministers Brinkhorst en Van Boxtel bezwaar had tegen het kabinetsbesluit (al is hij daaraan door aan te blijven gebonden), in een soort vrije rol aan de linkerkant van het toneel. In een stuk, dat gelet op eerdere uitvoeringen de waarde van een reprise heeft: Kijk maar, ik sta weer eens waar ik niet sta.

Telefoon voor de heer Dijkstal, en kan de heer Balkenende zich namens het CDA eveneens gereed houden? Want ook voor zijn fractie, die het kabinetsbesluit net als de VVD steunt, lijkt komende dinsdag derde paasdag te zullen worden. Misschien zit er zes weken voor de verkiezingen zelfs een crisis in en zou het bliksemsnel afgebladderde Paars II de eindstreep niet eens meer in missionaire staat halen. Dat zou een interessant nieuw campagnethema zijn.

Zijn in de PvdA-fractie alle eerste hoofdstukken uit de politieke handboeken verwijderd? Beslist zij vandaag, heeft zij vandaag beslist, om premier Kok en de andere PvdA-ministers, als gezegd: minus Pronk, op 2 april in hun hemd te laten staan door het besluit van het kabinet af te wijzen of uitstel te eisen? Let wel, dat kabinetsbesluit werd voorafgegaan door een intensieve discussie in het kabinet in een aantal moeizame rondes. Het werd bovendien voorafgegaan door coördinerende besprekingen tussen de premier en zijn beoogde opvolger, PvdA-lijsttrekker en fractievoorzitter Melkert, die er in januari openlijk blijk van gaf dat het kabinet uiteindelijk op groen licht van een, uiteraard wèl kritische, PvdA-fractie mocht rekenen. Goed zes weken en enkele Fortuynse dreunen later, is dat beeld veranderd. Fractieleden als JSF-woordvoerder F. Timmermans, die destijds af en toe al zulke kritische geluiden liet horen dat de vraag kon rijzen of Melkerts regie niet erg losjes was (Van-Gijzeleffect?), weten intussen een meerderheid van de fractie achter zich. De Amerikaanse ambassadeur, die na het kabinetsbesluit waarschijnlijk al een losse strik rondom het JSF-dossier had gelegd, schijnt gisteren nogal onthutst te zijn teruggekeerd van een nadere meningspeiling bij de fractieleiding van de PvdA. ,,Het is een chaos'', zegt een kenner, ,,we zien weer eens een ouderwetse onderstroom in de PvdA-fractie als het om veiligheidskwesties gaat''. In die onderstroom meent die kenner elementen waar te nemen als ,,onderbuikgevoel, campagnekoorts, gebrek aan moed, onderschatting van de politieke draagwijdte van afwijzing van het kabinetsbesluit''.

De klachten uit de grootste regeringsfractie zijn velerlei. De Tweede Kamer heeft te weinig tijd gehad, de F-16-vervanger had over een paar jaar ook van `de plank' kunnen worden gekocht. De leiding van Buitenlandse Zaken heeft zich te weinig met de zaak bemoeid, de Defensietop heeft de luchtmacht te lang vrijgelaten om haar voorkeur voor de JSF boven de Franse Rafale en de Brits-Duits-Italiaans-Spaanse Tyfoon te adstrueren. Daardoor was de competitie niet eerlijk en hebben de Rafale en de Tyfoon veel te weinig kans gehad voor onderhandelingen over offertes voor het `luchtvaartcluster' dat de overheid na het einde van Fokker met subsidies op weg hielp. Voorts: de zaak is te weinig in Europees perspectief geplaatst, Nederland hoeft Amerikaanse wapenproducenten niet aan winst te helpen, de arbeidsplaatsen in Nederland die het JSF-project brengt zijn, welke andere geluiden de industrie en FNV-voorzitter De Waal ook laten horen, technologisch niet zo interessant, niet talrijk genoeg en bovendien per stuk te duur. Enzovoort.

Nu valt er over zulke klachten te twisten, al vertoonden de vertegenwoordigers van de Rafale en (vooral) de Tyfoon dienaangaande veelal een poor show tijdens de recente hoorzitting die de Kamer aan de zaak besteedde. Maar die klachten hebben in elk geval gemeen dat zij niet nieuw zijn. Dat wil zeggen: sinds het kabinetsbesluit van 8 februari zijn er eigenlijk geen nieuwe feiten gebleken die het debat een andere grondslag geven. Nieuw is, zoals uit de eind vorige week getekende letter of intent blijkt, dat de staat (niet de industrie) het risico draagt mocht een bedrijf uit het luchtvaartcluster failliet gaan of anderszins niet kunnen voldoen aan de verplichting tot terugbetaling van wat de overheid heeft voorgefinancierd. Nieuw is ook dat de staat (niet de industrie) opdraait voor hogere prijzen wanneer de staat besluit minder toestellen te bestellen. Die nieuwe afspraken lijken zó redelijk en gangbaar dat er niet of nauwelijks een nieuwe grondslag voor discussie in te vinden is. Zoiets geldt ook voor berichten als zou de VS-marine 400 JSF's minder willen, waardoor het geraamde verkoopcijfer nader uitkomt op 5.600.

Kortom: als de PvdA-fractie Kok en zijn kabinet afvalt, of pas in allerlaatste instantie inbindt, zou de grootste regeringspartij hevig verdeeld blijken en zich bovendien ernstig politiek mismanagement moeten laten verwijten. Of dat verwijt de premier dan wel Melkert zou treffen, is van minder belang. Dijkstal kan nu alvast aan ontwerp-moties gaan werken (wat doet het kabinet met deze afwijzing?). De Amerikaanse ambassadeur stuurt een telegram naar Washington over de eigensoortige bondgenoot die dat lage land aan de Noordzee is.