`Duurzaamheid is geen hype'

`Maatschappelijke' jaarverslagen zijn steeds gewoner. Wetgeving voor deze verslaglegging is niet wenselijk. Het moet uit de bedrijven zelf komen.

George Molenkamp werkte in de vroege jaren zeventig als rijksambtenaar milieuhygiëne voor Zuid-Holland. ,,Ik kwam toen vaak bij bedrijven in de Botlek. Als ik dan de bestuurders aansprak op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid lieten ze me alle hoeken van de kamer zien. Dat was hun zaak.''

Meer dan een kwart eeuw later constateert Molenkamp – partner bij het adviesbureau KPMG en hoogleraar Milieumanagement in Amsterdam – bij de Nederlandse bedrijven een sterk gegroeid maatschappelijk bewustzijn. Uit een net afgeronde studie van KPMG blijkt dat bijna veertig van de honderd grootste ondernemingen een sociaal of milieujaarverslag produceert, twee keer zoveel als in 1995. ,,Het publiceren van `maatschappelijke' jaarverslagen is geen hype, maar de voortzetting van een trend'', zegt Molenkamp.

Die trend is volgens Molenkamp het gevolg van ,,reageren op vragen van de buitenwereld'', die bestaat uit beleggers, non-gouvermentele organisaties (NGO's) zoals de milieubeweging èn de eigen werknemers. ,,Bedrijven krijgen bijna wekelijks een grote investeerder aan de telefoon, die vraagt naar de maatschappelijke normen. NGO's zijn veel professioneler geworden de afgelopen tien jaar. Werknemers willen ook graag informatie, want zij raken ongemotiveerd in een bedrijf dat het met maatschappelijk ondernemen niet goed doet.''

Was de gevraagde informatie voorheen uitsluitend financieel, nu kijkt de buitenwereld ook naar milieu, mensenrechten en arbeidsomstandigheden. ,,De financiële prestatie zegt niet alles over een onderneming'', vindt Molenkamp. ,,Neem bijvoorbeeld al die ondernemingen die denken dat ze het financieel nog niet zo slecht doen die op de beurs veel minder waard zijn dan in de boeken staat.'' Maatschappelijk gevoelige informatie over bijvoorbeeld een milieuramp of slechte arbeidsomstadigheden wordt tegenwoordig bovendien zeer snel verspreid. ,,De communicatietechnologie is zo sterk toegenomen, dat het twintig minuten duurt voor een nieuwtje waar ook ter wereld op het hoofdkwartier is doorgedrongen.

Bedrijven zijn bereid om een dialoog te voeren met de stakeholders, de belanghebbenden in een bedrijf. ,,Voorheen beschouwden de bestuurders zich als enige deskundigen van het bedrijf, nu vragen ze de buitenwereld om een mening te geven'', zegt Molenkamp. Dat gebeurt informeel, maar ook formeel door het laten controleren van de maatschappelijke verslagen door teams van externe accountants en deskundigen. Bijna een op de drie bedrijven laat zijn verslagen `auditen' zoals dat heet.

In de olie- en gasindustrie en de chemie zijn de meeste bedrijven te vinden met maatschappelijke verslagen. ,,Dat komt doordat de druk op dit soort bedrijven al veel langer bestaat'', vermoedt Molenkamp. In de bouwsector wordt heel weinig gerapporteerd, en ,,dat komt wellicht doordat de sector zo versplinterd is''.

Opvallend is de snelle opkomst van de financiële sector. Onlangs beloofden ABN Amro, Rabobank en ING niet meer te investeren in of krediet te verstrekken aan palmolieplantages in Indonesië, waarvoor regenwoud moet worden gekapt. Nu blijkt dat in de sector als geheel de maatschappelijke verslaglegging groeit. Molenkamp zegt: ,,De financiële instellingen doen hun best om de hoeveelheid reiskilometers, het energie- en papierverbruik te beperken. Zij nemen zo de verantwoordelijkheid die past bij hun sleutelrol in de economie. Dat is ook goed voor hun reputatie en die is voor banken en verzekeraars van cruciaal belang.''

Molenkamp is in 1985 begonnen met het controleren van maatschappelijke verslagen. Daarbij kreeg hij veel steun van wijlen prof. K.P.G. Wilschut, een vermaarde Tilburgse hoogleraar accountancy. ,,Wilschut geloofde van meet af aan dat auditing voor meer gebruikt kon worden dan alleen financiële zaken.'' Het begon met milieuverslagen, maar inmiddels duiken ook zaken als kinderarbeid en mensenrechten op in de rapportages.

Gegeven het succes, voelt Molenkamp nog niets voor wetgeving voor maatschappelijke verslagen zoals sommige NGO's willen: ,,Er bestaat nu het Global Report Initiative, een internationale `multistakeholderorganisatie', waarin onder meer NGO's, bedrijven en accountants zitten die de richtlijnen voor duurzaamheidsverslaglegging opstellen. Als daar wettelijke regels bijkomen, gaan bedrijven het alleen doen omdat het verplicht is. Dan wordt het ontluikende bloemetje doodgetrapt.''