Zonnespeeltjes

Kleine elektronica op zonnekracht laten draaien is energie-efficiënt, milieuvriendelijk noch goedkoop. Maar het is wel leuk, autarkisch en soms ook heel erg handig.

De `terugverdientijd' van de zonnecel is de laatste jaren fors teruggebracht. Toch kost het gemiddeld nog een jaar of vijf voordat de energie die het maken van een cel gekost heeft volledig is teruggewonnen. De zonnecel zit qua efficiency overigens aan het plafond. De allerbeste allernieuwste multilayer-zonnecel zet vierendertig procent van de energie die wordt opgevangen om in stroom. Dat is onder ideale omstandigheden en in het laboratorium. Het praktijkrendement van de gewone polykristallijne siliciumcel blijft helaas onder de vijftien procent.

Voor grotere systemen zijn dat kleine nadelen. Een standaardpaneel gaat veel langer mee dan vijf jaar en blijft netjes en bewegingsloos op de zon gericht staan. Na die vijf jaar is alles pure winst. Tweedehuisjesbezitters kunnen voor een eenmalige investering onder de tienduizend gulden hun verre of afgelegen huishouden zonder probleem op een combinatie van zonne- en windkracht laten draaien. Met een aggregatortje voor noodgevallen (en voor energieslurpers als een wasmachine) is de autarkie compleet.

Ook op zaklampen, tuinlantaarns en radio's worden tegenwoordig zonnecellen geplakt. Voor deze kleine, mobiele systemen zijn de hoge kosten en lage efficiency van de zonnecel wel grote nadelen. Kleine zonne-elektronica wordt meegesleept en slijt. Een lustrum wordt zelden gehaald, zodat de meerkosten bij aanschaf moeilijk terugverdiend worden. De meeste mobiele elektronica wordt voorzien van een `amorf' laagje silicium. Dat is niet in laagjes gezaagd, maar `opgedampt' silicium. De productiekosten zijn een stuk lager, de opbrengst grofweg eenderde van de blauwige kristallijnne zonnecelletjes. Gemiddeld tweeënhalf procent van de zonnekracht wordt omgezet in stroom, ondervond industrieel ontwerper Patrick van Rijckevorsel. Maanden liep hij rond met een draagbaar paneeltje. Ten opzichte van eenzelfde, stilstaand paneel op het dak van zijn onderzoeksinstituut, bleef zijn gedragen setje steken op zestien procent. Wel genoeg om een cd-speler op te laten draaien, onderzocht Van Rijckevorsel vorig jaar namens Philips.

De kleine zonne-elektronica kampt verder met twee grote problemen: de winter en de batterij. Honderd vierkante centimeter zonnepaneel levert op een lange Nederlandse junidag 5 watturen stroom per dag. Op sombere winterdagen valt datzelfde paneel terug tot 0,5 wattuur. Voor een rekenmachine is dat ruim genoeg, die draait zelfs met vier vierkante centimeters en het licht van op een bureaulamp. Maar meestal is dat onvoldoende. Daarom is de meeste zonne-elektronica ontworpen voor de zomer, voor buiten of voor zonniger oorden. Veel kampeerspullen, ventilatoren, tuinlantaarns. Een klein ventilatortje (0,5Watt) bijvoorbeeld heeft om 12.00 uur hoogzomer aan vijftig vierkante centimeters zonnecellen genoeg om wat koele lucht rond te duwen. Is het in de namiddag nog warm, of staat de ventilator in een donker hoekje, dan moet die oppervlakte al snel met een factor 4 vermenigvuldigd worden.

Het andere probleem is de batterij. Bij de zonnezaklamp en de zonnetuinlantaarn laden zonnecellen overdag een batterij op waaruit in het donker geput kan worden. Maar juist de batterij is een zwakke schakel. Veel oplaadbare batterijen werken vanwege oplaadproblemen al vrij snel op halve kracht of minder. De batterij leegtrekken door hem kort te sluiten is een goede remedie, maar wel een beetje eng. De meeste mensen kopen daarom maar een nieuwe, dure batterij. Weg winst.

Zonne-elektronica is vooralsnog geen massaproduct. Van Rijckevorsels cd-speler-idee bijvoorbeeld werd nimmer uitgewerkt. De markt is te klein, het product te lastig te verkopen, vond Philips. Maar waar elektronicagiganten afwachten, daar duiken kleine gespecialiseerde producenten de markt in, veelal via internet. Het aanbod groeit dagelijks, de producten worden beter, de prijzen lager, zegt Van Rijckevorsel: ''Een paar jaar geleden leken producten een staaltje huisvlijt, nu wordt meer aandacht aan het uiterlijk geschonken.''

Maarten van Esch van internetwinkel Fraxin heeft zijn huis vol zonnegadgets staan. Petjes met op de klep een ventilatortje, rugzakjes met een paneeltje op de schouders, muggenverjagers, scheerapparaten, zaklampen, radio's, speelgoed voor de kinderen, bouwdozen voor de jeugd, batterijopladers, gsm-telefoons, allemaal op zonnekracht. Leuk en succesvol is het melkkloppertje Solait, dat zich van energie voorziet door eindeloos in de vensterbank te staan. Heel handig is ook een accuoplader, waarmee volgens de instructies in een halfuur een leeggelopen autoaccu startvol geladen kan worden door de lader achter de autoruit te leggen. ''Dat is weer niet slim, die ruit blokkeert 90 procent van de energie,'' becommentarieert Van Rijckevorsel. Van Esch is sinds hij begon vaker niet slimme dingen tegengekomen. Tuinlantaarns die lekken, batterijen die te heet worden. Maar, merkt Van Esch, de producten worden steeds mooier,en werken steeds beter.

Van Esch heeft inmiddels twee `expedities' voorzien van zonne-elektronica. Naar volle tevredenheid. Met een oprolbaar paneel amorfe zonnecellen, zo dik als een therm-a-restmatje, en een laptop, een leeslamp, radiootje en mobiele telefoon kan het kantoor zo de berg mee op. Standaardsystemen zijn het nog niet, meer tailormade; vanwege de verschillende voltages en aansluitvormen zijn nogal wat omvormers en stekkertjes nodig. Het wachten is op een fabrikant die alles makkelijk in een handig systeem kan vangen.

webadressen: www.fraxin.nl; www.snpower.com; store.sundancesolar.com/ newproducts.html; www.global-merchants.com/home/ solars.htm; www.cetsolar.com/batchrgr.htm; www.realgoods.com/ shop/shop6.cfm?dp=606; windupradio.com/solar/index.htm.