Shylock als grappige gierigaard

In de vrijhaven Venetië waar alles draait om geld, kan de als een hond behandelde en in zijn baard gespuwde jood Shylock zich alleen handhaven door heel rijk te worden en de kooplieden afhankelijk van zijn kapitaal te maken. Maar als het er op aankomt, gelden voor hem toch andere wetten. Koopman Antonio leent drieduizend van Shylock, met als onderpand een pond van diens vlees. Als Antonio failliet gaat en Shylock uit wraak voor de vele krenkingen zijn vlees opeist, komt het tot een rechtszaak, waarin Shylock alles wordt afgenomen. Als afmaker van de vernedering vraagt de rechter: ,,Ben je tevreden, jood.'' En Shylock kan niets anders antwoorden dan: ,,Ik ben tevreden.''

Naar Ola Mafaalani's regie van Shakespeare's De Koopman van Venetië bij Toneelgroep Amsterdam wordt al een tijd uitgekeken. Tot nu toe is het een slecht toneelseizoen – en niet alleen voor TGA – en rijzende ster Mafaalani heeft bewezen dat ze voor opzienbarende, aangrijpende voorstellingen kan zorgen. Dit keer zou het extra spannend kunnen worden omdat De koopman een beladen toneelstuk is, door het vermeend antisemitisch karakter ervan.

Deze Koopman is op het eerste gezicht een typische Mafaalani-voorstelling. Wederom zitten in het nachtclubduister een paar louche mannen in zwart leer bijeen. Ze pokeren met kleurige casinofiches. Hard licht, een praktisch leeg decor. Er is lekkere muziek: Tom Waits, tango, Maghreb-pop; er zitten wat aantrekkelijke dansjes in, en een echt, onschuldig, kind. Ondanks de radicale setting blijft Mafaalani over het algemeen trouw aan de tekst, die voorbeeldig helder en terzake wordt gebruikt. Haar regie is beeldend, boeiend, met enkele krachtige uitschieters. Heel fraai oogt dit keer Adelheid Roosen die als bruid Portia in een witte sleepjurk rondloopt, drie vierkante flight cases op wieltjes aan elektrische snoeren achter zich aantrekkend. Ook heel mooi is de scène waarin Shylock op het punt staat om Antonio (Hajo Bruins) open te snijden. Tergend swingend zwaait hij met een fileermesje boven Antonio's blonde borst. Mafaalani heeft hier de popsong `Stuck in the Middle with you'ondergezet, verwijzend naar de huiveringwekkende oor-afsnij-scène uit de film Reservoir Dogs.

De koopman van Venetië wordt wegens zijn gevoelig liggende onderwerp niet vaak opgevoerd. Zeker sinds de Tweede Wereldoorlog, maar ook lang daarvoor, vreesde men de antisemitische werking ervan. Er wordt immers een onsympathieke, naar `christelijk bloed' hongerende jood opgevoerd, die ook nog een stereotype joods beroep uitoefent: woekeraar. De kwestie of De koopman een antisemitisch stuk is, hangt nauw samen met hoe Shylock wordt gespeeld: komisch of tragisch. Is het een plat komisch figuur, een karikaturale geldwolf die terecht het vel over de oren wordt gehaald? Of is het een meerduidig tragisch figuur dat ons medelijden verdient, en zo het onrecht verbeeldt dat alle joden is aangedaan?

Ola Mafaalani kiest voor de komische variant. Haar Shylock, gespeeld door jonge Vlaming Wim Willaert, is een grappige gierigaard, die er – zoals de Shylocktraditie voorschrijft – slonzig uitziet, met het vette haar hangend voor zijn wijd opengesperde ogen. Hij is te komisch en irritant om medelijden te wekken. Het schaken van zijn dochter – een grote slag en de belangrijkste reden voor Shylocks wraakzucht – wordt als een frisse bevrijding van de dochter uitgebeeld. De vader is hier vooral de zeikerd die ook nog eens meer om zijn verdwenen geld dan om zijn dochter treurt.

Toch is deze Shylock geen antisemitisch stereotype, omdat Mafaalani simpelweg het woord `jood' uit de voorstelling heeft gesneden. Uit niets blijkt dat Shylock een jood is, waardoor het stuk zijn oorspronkelijke betekenis verliest. Dat is een te betreuren maar te verdedigen keuze. Mafaalani ontdoet zich zo van de last van de opvoeringsgeschiedenis. Bovendien zitten er naast vreemdelingenhaat nog genoeg andere thema's in het stuk. Zo zou ze het kunnen hebben over de macht van het geld in de liefde, of over de slachtoffers van het kapitalisme. In een interview met Het Parool legde ze zelf het verband met het vraagstuk van de schuldenvermindering voor de Derde Wereld. Adelheid Roosen schreeuwde onlangs op een receptie alvast: ,,Ik háát de markteconomie!''

Maar ook daar gaat het niet over, of hoogstens zeer impliciet. Mafaalani maakt van De Koopman een vrij ingetogen en luchtige komedie. Dat deze voorstelling niet gevaarlijk wordt, is gezien haar reputatie en talent een teleurstelling.

Voorstelling: De Koopman van Venetië van William Shakespeare door Toneelgroep Amsterdam. Regie: Ola Mafaalani. Gezien 24/3 Frascati Amsterdam. Tournee t/m 28/4. Inl 020-523 7800 of www.toneelgroepamsterdam.nl.